Από πόλη-κράτος σε αυτοκρατορία: H επέκταση της Ρώμης τον 4ο αιώνα π.Χ. (Δ’ μέρος)

του Μανώλη Χατζημανώλη,

Στον απόηχο της εξόντωσης των Ρωμαίων αποίκων στο Σάτρικον κατά τις αρχές του 381 π.Χ από τις ενωμένες δυνάμεις των Ουόλσκων και των Πραινεστίνων, πίσω στην Ρώμη ο βετεράνος στρατηγός Μάρκος Φούριος Καμίλλος ψηφίστηκε τρίβουνος για έβδομη φορά από τη συνέλευση του στρατού, ενώ η Σύγκλητος τού ανέθεσε άμεσα την διεξαγωγή του πολέμου στο Ποντίνε. Έχοντας ως συνέταιρο στην διοίκηση τον θερμοκέφαλο συγγενή του Λούκιο Φούριο, ο γηραιός πλέον στρατηγός επιστράτευσε το σύνολο των στρατευσίμων της πόλης, 16.000 άνδρες μοιρασμένους σε τέσσερις λεγεώνες, και προέλασε προς νότο.

Η εικόνα ίσως περιέχει: ένα ή περισσότερα άτομα και υπαίθριες δραστηριότητες
Αναπαράσταση ετρουσκικού ιππικού του 4ου αιώνα. Οι Ρωμαίοι ομόλογοί τους, μέχρι την υιοθέτηση εκ μέρους τους στοιχείων του κελτικού οπλισμού, δεν πρέπει να διέφεραν πολύ. Αν και ο Πολύβιος αναφέρει πως το πρώιμο ρωμαϊκό ιππικό ήταν αθωράκιστο και κακής ποιότητας, οι περιγραφές μαχών του 4ου αιώνα αντιθέτως δείχνουν πως οι Ρωμαίοι ιππείς χρησιμοποιούνταν ως ευέλικτη εφεδρεία και επίλεκτη δύναμη κρούσης στην υπηρεσία του στρατηγού. Αν και αρχικά η υπηρεσία στο ιππικό ήταν αποκλειστικό προνόμιο της τάξης των πατρικίων, αποδίδοντας 600 ιππείς (300 ανά λεγεώνα), από το 400 π.Χ στις τάξεις τους έγιναν δεκτοί και οι πλουσιότεροι πληβείοι φτάνοντας συνολικά μέχρι το τέλος του αιώνα τις 12 εκατονταρχίες (1.200 ιππείς για τέσσερις συνολικά λεγεώνες).

Ενώ οι Ρωμαίοι κινητοποιούνταν, ο ενωμένος στρατός των συμμάχων, ανώτερος σε αριθμό από τον ρωμαϊκό σύμφωνα με τον Λίβιο, περίμενε έξω από το Σάτρικον. Όταν αντιλήφθηκαν την άφιξη των Ρωμαίων στην περιοχή, και σε μια προσπάθεια να τους παρασύρουν σε αποφασιστική μάχη υπό ευνοϊκούς γι’ αυτούς όρους, οι σύμμαχοι παρατάχθηκαν με ένα μέρος του στρατού τους πολύ κοντά στο ρωμαϊκό στρατόπεδο, ενώ το υπόλοιπο στράτευμά τους στρατοπέδευσε αθέατο πίσω από ένα ύψωμα που δέσποζε στην περιοχή. Ενώ ο έμπειρος Καμίλλος επιδίωκε να παρατείνει τον πόλεμο, ο Λούκιος Φούριος πάσχιζε να τον εξωθήσει σε σύγκρουση και παράλληλα διέγειρε το θυμικό των ήδη εξοργισμένων με την αναβλητικότητα του στρατηγού τους λεγεωναρίων. Τελικά μετά από κάποιες μέρες αδράνειας, οι Ρωμαίοι εξήλθαν για μάχη με τον Λούκιο Φούριο να οδηγεί στην επίθεση την κύρια ρωμαϊκή δύναμη και τον Μάρκο Φούριο Καμίλλο να ηγείται της εφεδρείας. Στην σύγκρουση που ακολούθησε, οι κοόρτεις των συμμάχων(1) δεχόμενες πίεση άρχισαν να υποχωρούν συντεταγμένα προς το ύψωμα πίσω τους όπου συγκεντρώνονταν ήδη οι άντρες της δεύτερης γραμμής που είχαν εξέλθει στο μεταξύ από το στρατόπεδό τους, ενώ οι Ρωμαίοι, έχοντας πλήρη άγνοια, τους καταδίωκαν κατά πόδας. Καθώς είχαν χάσει την συνοχή τους και ευρισκόμενοι σε δυσμενές γι’ αυτούς ανηφορικό έδαφος, μόλις οι Ρωμαίοι δέχτηκαν ξαφνικά την συμμαχική αντεπίθεση κατέρρευσαν αμέσως και άρχισαν να υποχωρούν άτακτα προς το στρατόπεδό τους υφιστάμενοι σοβαρές απώλειες. Παρακολουθώντας την δυσμενή τροπή που πήρε απρόσμενα η σύγκρουση από έναν λοφίσκο, ο Καμίλλος έσπευσε να κινητοποιήσει τους άνδρες της εφεδρείας, ενώ παρά την προχωρημένη ηλικία του κάλπασε άμεσα στο πεδίο της μάχης, όπου επικαλούμενος το φιλότιμο των στρατιωτών του και προωθώντας την δεύτερη γραμμή κατά τέτοιο τρόπο ώστε να εμποδίζει την υποχώρηση των ανδρών της πρώτης, κατάφερε να ανασυντάξει το ρωμαϊκό μέτωπο. Στην σκληρή σύγκρουση που ακολούθησε και κατά την οποία διακρίθηκαν ιδιαίτερα οι άντρες του ρωμαϊκού ιππικού υπό τον Λούκιο Φούριο, που αφού αφίππευσαν παρατάχθηκαν πεζοί στο σημείο όπου η ρωμαϊκή γραμμή ήταν πιο ασταθής, οι Ρωμαίοι κατάφεραν τελικά με πολύ κόπο να απωθήσουν τους συμμάχους.

Αν και ο Λίβιος μιλάει για συντριπτική ρωμαϊκή νίκη και για μεγάλο αριθμό νεκρών και συλληφθέντων συμμάχων κατά την καταδίωξη που ακολούθησε την μάχη, η εκστρατεία φαίνεται πως κατέληξε σε στρατηγική αποτυχία. Αν και δεν αποκλείεται όντως να παρέμειναν κύριοι επί του πεδίου, οι Ρωμαίοι σύντομα αποχώρησαν από το Σάτρικον χωρίς να καταφέρουν κάτι ουσιαστικό. Κατά την επιστροφή όμως, και χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα την παρουσία πολιτών της πόλης Τούσκουλον μεταξύ των αιχμαλώτων, ο ρωμαϊκός στρατός κατέλαβε αιφνιδιαστικά τον λατινικό οικισμό και εγκατέστησε σε αυτόν φρουρά. Κτισμένο πάνω στα Αλβανικά όρη που δέσποζαν στην περιοχή του κεντρικού Λατίου, το Τούσκουλον αποτέλεσε πολύτιμο απόκτημα για τους Ρωμαίους, ενώ σύντομα προσαρτήθηκε στην ρωμαϊκή επικράτεια αποτελώντας την πρώτη λατινική κοινότητα που απέκτησε καθεστώς ισοπολίτιδας πόλης (municipium).

Το επόμενο έτος (380 π.Χ) οι Πραινεστίνοι, ενθαρρυμένοι πιθανότατα από τις ρωμαϊκές αποτυχίες στο Ποντίνε, εισέβαλαν στην ρωμαϊκή επικράτεια και άρχισαν να την δηώνουν. Καθώς μάλιστα η Ρώμη είχε βυθιστεί πάλι σε πολιτική αναταραχή, με τους δημάρχους να απαιτούν την άμεση καταγραφή και ελάφρυνση των χρεών απαγορεύοντας με βέτο την στράτευση των λεγεώνων του έτους(2), ο στρατός της Πραινέστης έφτασε λεηλατώντας σε απόσταση αναπνοής από την πόλη. Μπροστά στον σοβαρό εξωτερικό κίνδυνο, η Σύγκλητος όρισε για ακόμα μία φορά δικτάτορα. Το υπέρτατο αξίωμα έλαβε ο Τίτος Κουίντιος Κινκιννάτος, ο οποίος στράτευσε άμεσα τις λεγεώνες και έσπευσε να αντιμετωπίσει τους Πραινεστίνους που είχαν στρατοπεδεύσει βορειανατολικά στον ποταμό Αλλία, στην ίδια περιοχή όπου οι Ρωμαίοι είχαν ηττηθεί από τους Κέλτες δέκα χρόνια πριν(3). Στην μάχη που έλαβε χώρα εκεί, το ρωμαϊκό ιππικό υπό τον ίππαρχο Άουλο Σεμπρώνιο Ατρατίνο εκτέλεσε έφοδο στο εχθρικό κέντρο, πιθανότατα στο σημείο όπου ενώνονταν οι δύο πτέρυγες της παράταξης των Πραινεστίνων, με το ρωμαϊκό πεζικό υπό τον ίδιο τον δικτάτορα να ακολουθεί. Έχοντας περιέλθει σε αταξία λόγω της μαζικής επέλασης των Ρωμαίων ιππέων, οι Πραινεστίνοι δεν άργησαν να σπάσουν. Υφιστάμενοι άγρια καταδίωξη από τους Ρωμαίους, έφτασαν υποχωρώντας συνεχώς μέχρι την Πραινέστη, όπου μετά από μια σύντομη στάση για αναδιοργάνωση σε μια οχυρή θέση της επικράτειάς τους, κλείστηκαν στα τείχη της πόλης τους. Οι Ρωμαίοι, αφού κατέλαβαν οκτώ περιοικίδες πόλεις των Πραινεστίνων, στράφηκαν προς τις Βελιτραίες τις οποίες άλωσαν με έφοδο. Έχοντας καταλάβει εννέα πόλεις μέσα σε μόλις εννέα ημέρες, ο ρωμαϊκός στρατός επέστρεψε για να πολιορκήσει την Πραινέστη, η οποία όντας απομονωμένη αναγκάστηκε να παραδοθεί. Ως ένδειξη μάλιστα της υποταγής τους, οι Πραινεστίνοι αναγκάστηκαν να παραδώσουν στον Τίτο Κουίντιο το άγαλμα του Γιούπιτερ Ιμπεράτορ (το ρωμαϊκό ανάλογο του Δία). Αφού τέλεσε θρίαμβο για την νίκη του και εγκατέστησε το άγαλμα στο Καπιτώλιο, ο Ρωμαίος δικτάτορας παραιτήθηκε του αξιώματός του μόλις είκοσι μέρες μετά τον διορισμό του από τη Σύγκλητο.

Δεν υπάρχει διαθέσιμη περιγραφή για τη φωτογραφία.
Xάρτης όπου απεικονίζονται οι επιχειρήσεις του 380 π.Χ.

Οι επιτυχίες όμως του 380 ακυρώθηκαν το επόμενο έτος, όταν μια ρωμαϊκή στρατιά υπό τους τριβούνους Πούμπλιο και Γάιο Μάνλιο που επιχειρούσε βαθιά μέσα στην χώρα των Ουόλσκων έπεσε σε ενέδρα και ηττήθηκε. Αν και ο Λίβιος δεν δίνει λεπτομέρειες για την τοποθεσία της μάχης, από την πληροφορία που μας δίνει ότι οι Ρωμαίοι έστειλαν νέους αποίκους στην πόλη Σέτια, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι αυτή έλαβε χώρα σχετικά κοντά στην ρωμαϊκή αποικία, μεταξύ των ανατολικών πλαγιών του όρους Λεπίνου και τις δυτικής όχθης του ποταμού Αμασήνου, από κατοίκους του γειτονικού ουολσκικού Πριβέρνου. Αν και οι Ουόλσκοι μετά την νίκη τους δεν επιχείρησαν κάποια αντεπίθεση εναντίον της Ρώμης παρά μόνο κάποιες ληστρικές επιδρομές το 378 π.Χ, δεν συνέβη το ίδιο και στο Λάτιο, όπου οι Πραινεστίνοι ενθαρρυμένοι από την ρωμαϊκή ατυχία αποστάτησαν εκ νέου συμπαρασύροντας μάλιστα και τις περισσότερες λατινικές πόλεις.

Θέλοντας να τελειώνουν με τον πόλεμο στο Ποντίνε που συνεχιζόταν ασταμάτητα για περισσότερα από δέκα χρόνια, οι Ρωμαίοι επικέντρωσαν την προσπάθειά τους εναντίον των Ουόλσκων. Το 378, αφού διαίρεσαν τις λεγεώνες μεταξύ των τριβούνων του έτους, κατέστρεψαν συστηματικά την ουολσκική επικράτεια, ακολουθώντας τόσο την παραλιακή διαδρομή προς το Άντιον, όσο και την ορεινή κατά μήκος των πλαγιών του Λεπίνου όρους, ενώ το 377 εκστράτευσαν για άλλη μια φορά με όλες τους τις δυνάμεις εναντίον του Σάτρικου. Στη νέα μάχη που έλαβε χώρα μπροστά από την πόλη ανάμεσα στον ρωμαϊκό στρατό και στους Ουόλσκους, που είχαν ενισχυθεί στο μεταξύ από τους επαναστατημένους Λατίνους, μια έφοδος του ρωμαϊκού ιππικού έκρινε ξανά την σύγκρουση, με τον ηττημένο συμμαχικό στρατό να εγκαταλείπει το Σάτρικον το ίδιο βράδυ και να καταφεύγει στο ισχυρότερα οχυρωμένο Άντιον.

Η εικόνα ίσως περιέχει: 1 άτομο
Από αριστερά προς τα δεξιά: Ρωμαίος οπλίτης, Λατίνος ή Ουόλσκος πολεμιστής και Ετρούσκος οπλίτης.

Ενώ οι Ρωμαίοι κατέστρεφαν την ύπαιθρο, μέσα στην πόλη ξέσπασε διαμάχη μεταξύ των κατοίκων και των Λατίνων. Οι Αντιάντες που είχαν εξαντληθεί από την μακροχρόνια σύγκρουση επέλεξαν τελικά να συνθηκολογήσουν με την Ρώμη, ενώ οι Λατίνοι, που μόλις πρόσφατα είχαν επαναστατήσει, θεωρούσαν κάθε συζήτηση για ειρήνη εξευτελιστική και αποχώρησαν από το Άντιον. Στην διαδρομή τους πυρπόλησαν το Σάτρικον, προκαλώντας την καταστροφή της πόλης, και επιτέθηκαν στο Τούσκουλον το οποίο σώθηκε χάρη στην παρέμβαση των Ρωμαίων. Ενώ οι Λατίνοι πολιορκούσαν τους κατοίκους στην ακρόπολη, ο ρωμαϊκός στρατός κατέλαβε τον εξωτερικό οχυρωματικό περίβολο καθιστώντας τους πολιορκητές πολιορκούμενους. Συνδυασμένη επίθεση των Ρωμαίων και των κατοίκων του Τούσκουλου είχε ως αποτέλεσμα την καταστροφική ήττα των Λατίνων πολεμιστών, που εξοντώθηκαν ως τον τελευταίο.

Με τους Ουόλσκους του Ποντίνε να έχουν υποταχτεί και τους Λατίνους μετά την καταστροφική τους ήττα στο Τούσκουλον ήσυχους, τους Ρωμαίους θα απασχολούσαν πλέον τα εσωτερικά τους ζητήματα. Συσπειρωμένοι γύρω από τους δυναμικούς δημάρχους Γάιο Λικίνιο και Λούκιο Σέξτο, οι πληβείοι πρόβαλλαν ως αιτήματα την καταγραφή και ελάφρυνση των ιδιωτικών χρεών, την θέσπιση ως oρίου στην έγγειο ιδιοκτησία τα 500 εκτάρια γης και τέλος την κατάργηση του θεσμού των έξι τριβούνων (στον οποίο δεν είχε καταφέρει να επανεκλεγεί πληβείος για πολλά χρόνια)και την αναβίωση αυτού των δύο υπάτων με την προϋπόθεση πως ο ένας θα εκλέγεται υποχρεωτικά από την τάξη των πληβείων. Ως μοχλό πίεσης για την ικανοποίηση των αιτημάτων τους, οι δήμαρχοι μπλόκαραν με βέτο την εκλογή αξιωματούχων για τα επόμενα πέντε χρόνια (375-371 π.Χ) παραλύοντας την διοίκηση. Στο διάστημα αυτό, οι κάτοικοι των Βελιτραίων αποστάτησαν πάλι και αποθρασυμένοι από την ρωμαϊκή αδράνεια άρχισαν να πολιορκούν το Τούσκουλον. Μπροστά στον νέο κίνδυνο, οι δήμαρχοι επέτρεψαν ξανά την εκλογή νέων τριβούνων, οι οποίοι αφού απώθησαν τους Βελιτραίους από το Τούσκουλον εισέβαλαν στην επικράτειά τους και άρχισαν να τους πολιορκούν.

Δεν υπάρχει διαθέσιμη περιγραφή για τη φωτογραφία.

Η πολιορκία αυτή που θα κρατούσε από το 370 μέχρι το 367 π.Χ εξελισσόταν παράλληλα με την πολιτική κρίση μέσα στην ίδια την Ρώμη, η οποία αν και ενδιαφέρουσα στις λεπτομέρειές της, δεν θα αναλυθεί καθώς ξεφεύγει του θέματος της ανάρτησης. Σε αυτή την κατάσταση βρήκε τους Ρωμαίους η αναπάντεχη είδηση πως μια παλιά τους νέμεσις είχε επιστρέψει: Μετά από σχεδόν μία γενιά ηρεμίας, οι Κέλτες βρίσκονταν ξανά στο Λάτιο.

(συνεχίζεται)

Σημειώσεις

1. Αν και πιθανότατα η αναφορά του Λίβιου σε “κοόρτεις” (υπομονάδα της λεγεώνας δύναμης 500 ανδρών που θεσπίστηκε μετά τις μεταρρυθμίσεις του Μάριου κατά τον 2ο αιώνα π.Χ) είναι αναχρονισμός, δεν αποκλείεται οι Ιταλοί αντίπαλοι της Ρώμης να ήταν οργανωμένοι σε τακτικά αυτόνομες πολεμικές ομάδες ανάλογου μεγέθους από τις οποίες να επηρρεάστηκαν και οι Ρωμαίοι.

2. Από το λατινικό ρήμα “veto” που σημαίνει παρεμποδίζω. Στην Αρχαία Ρώμη όταν ένας από τους δημάρχους των πληβείων (η δεκαμελής αντιπροσωπεία που εκπροσωπούσε τα συμφέροντα των πληβείων) ασκούσε δικαίωμα veto, ανακαλούσε αποφάσεις άλλων Αρχών. Δεν μπορούσε να ασκηθεί κατά πράξεων των δικτατόρων και σ΄ ένα βαθμό κατά των πράξεων των τιμητών (censores), καθώς και για οποιεσδήποτε περιπτώσεις που προέβλεπε σχετικά ειδική επ΄ αυτού νομοθεσία. Μάλιστα στη αρχή της εφαρμογής του αυτό ασκούταν μόνο εντός της Ρώμης και μέχρι ενός μιλίου πέριξ αυτής. Αργότερα όμως το ρωμαϊκό βέτο έλαβε χαρακτήρα δικαιώματος μηδενισμού είτε πράξης, είτε απόφασης δημόσιου χαρακτήρα έχοντας ως προϋπόθεση το συμφέρον του κράτους ή του λαού εν ονόματι του οποίου ασκούταν (πηγή wikipedia).

3. Bλέπε σχετικό άρθρο για την μάχη στον ποταμό Αλλία το 390 π.Χ εδώ: https://cognoscoteam.gr/o-%ce%ba%ce%b5%ce%bb%cf%84%ce%bf-%cf%81%cf%89%ce%bc%ce%b1%cf%8a%ce%ba%cf%8c%cf%82-%cf%80%cf%8c%ce%bb%ce%b5%ce%bc%ce%bf%cf%82-%cf%84%ce%bf%cf%85-390-%cf%80-%cf%87-%ce%bc%ce%ad%cf%81%ce%bf%cf%82/

, , , , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.