Από πόλη-κράτος σε αυτοκρατορία: H επέκταση της Ρώμης τον 4ο αιώνα π.Χ. (Γ’ μέρος)

του Μανώλη Χατζημανώλη,

Αν και τo βόρειο πολεμικό μέτωπo θα έμενε ήσυχο για αρκετές δεκαετίες μετά τις διαδοχικές νίκες της Ρώμης εναντίον των συνασπισμένων Ετρούσκων κατά τα έτη 389-386 π.Χ(1), στο Λάτιο η κατάσταση διαρκώς χειροτέρευε. Παρόλο που η πόλη Σάτρικον έπεσε το 386 π.Χ, το ουολσκικό Άντιον είχε αντέξει τις ρωμαϊκές επιθέσεις, ενώ οι Έρνικες και Λατίνοι σύμμαχοι της Ρώμης όχι μόνο δεν είχαν αποστείλει βοήθεια ως όφειλαν, αλλά πολίτες τους είχαν πολεμήσει κιόλας ως ιδιώτες στο πλευρό των Ουόλσκων. Την επόμενη χρονιά δε (385 π.Χ) οι ρωμαϊκές αποικίες στις Βελιτραίες και στους Κιρκαίους στασίασαν και προσχώρησαν στον εχθρικό συνασπισμό. Aκόμα πιο κρίσιμη όμως διαφαινόταν η πολιτική κατάσταση στο εσωτερικό της Ρώμης, όπου οι πληβείοι αγρότες, όντας ήδη σε αναβρασμό λόγω του άλυτου αγροτικού ζητήματος και των ιδιωτικών χρεών που είχαν διογκωθεί μετά τις καταστροφές του 390 π.Χ, βρήκαν έναν νέο δυναμικό ηγέτη στο πρόσωπο ενός ήρωα του γαλατικού πολέμου.

Kαταγόμενος από έναν από τους αρχαιότερους αριστοκρατικούς οίκους της Ρώμης, ο Μάρκος Μάνλιος είχε διακριθεί για την επιτυχή υπεράσπιση του Καπιτωλίνου Λόφου κατά την γαλατική πολιορκία του 390 π.Χ, λαμβάνοντας το προσωνύμιο (cognomen) “Καπιτωλίνος”. Έχοντας κατά τον Λίβιο χολωθεί με την εύνοια της Συγκλήτου προς τον Καμίλλο, άρχισε να συνωμοτεί με τους δημάρχους (tribuni plebis) και να ερεθίζει το θυμικό των πληβείων ανασύροντας το ζήτημα των ιδιωτικών χρεών. Αφού εκποίησε το μεγαλύτερο μέρος της πατρικής του περιουσίας, πλήρωσε τις οφειλές πολλών δύστυχων αγροτών που κινδύνευαν με φυλάκιση επειδή αδυνατούσαν να εξοφλήσουν τους πιστωτές τους, ενώ μεγάλη αίσθηση προκάλεσε η εξαγορά της ελευθερίας ενός βετεράνου εκατόνταρχου που είχε χρεοκοπήσει λόγω της καταστροφής του υποστατικού του κατά την διάρκεια μιας εχθρικής επιδρομής. Σύντομα ο Μάνλιος Καπιτωλίνος συγκέντρωσε γύρω του μεγάλο αριθμό φανατισμένων οπαδών, προκαλώντας μεγάλη αναστάτωση στην τάξη των πατρικίων που έβλεπαν τους clientes τους να τους εγκαταλείπουν και να συσπειρώνονται εναντίον τους. Έχοντας ως μόνιμο φόβο την επιβολή μοναρχίας από κάποιον λαοπρόβλητο ηγέτη και κρίνοντας πως με τον δήμο και τους αντιπροσώπους του απέναντί τους ο θεσμός των έξι τριβούνων θα αδυνατούσε να αντιμετωπίσει την κρίση, η κυριαρχούμενη από τους συντηρητικούς αριστοκράτες Σύγκλητος χρησιμοποίησε ως πρόσχημα τον δύσκολο πόλεμο με τους Ουόλσκους για να ορίσει ως νέο δικτάτορα τον Άουλο Κορνήλιο Κόσσο, μέλος της επιφανούς οικογένειας των Κορνηλίων. Σύμφωνα με τον Λίβιο, πραγματικός σκοπός της Συγκλήτου ήταν να χρησιμοποιηθεί η απόλυτη εκτελεστική και δικαστική εξουσία του δικτατορα, το imperium, ώστε να εξουδετερωθεί το εκκολαπτόμενο κίνημα του Μάνλιου εν τη γενέση του.

Η εικόνα ίσως περιέχει: παπούτσια
Ρωμαίος οπλίτης των αρχών 4ου αιώνα π.Χ. Φέρει οπλιτικού τύπου ασπίδα (clipeus), δόρυ (hasta), ιταλικό καρδιοφύλακα (pactorale), περικνημίδες και κράνος κελτικού τύπου. Τον οπλισμό του συμπλήρωνε ξίφος το οποίο θα μπορούσε να είναι ελληνικού ή κοντό κελτικού τύπου.

Αποσκοπώντας σε μια νίκη που θα ανύψωνε το κύρος του, ο Κορνήλιος Κόσσος επιστράτευσε τους πολίτες και κατευθύνθηκε νότια προκειμένου να ενωθεί με την ρωμαϊκή φρουρά που βρισκόταν ήδη από το προηγούμενο έτος στο Σάτρικον. Εκεί ήρθε αντιμέτωπος με τον συμμαχικό στρατό που συγκεντρωνόταν εκ νέου στην περιοχή και περιελάμβανε Ουόλσκους του Αντίου, Κιρκαίους και Βελιτραίους αποστάτες αποίκους της Ρώμης και Έρνικες και Λατίνους μισθοφόρους. Αν και δεν διαθέτουμε πληροφορίες για την δομή του ρωμαϊκού στρατού της περιόδου, αυτός μάλλον απαρτιζόταν από δύο λεγεώνες των 4.000-5.000 ανδρών, με τον αριθμό αυτό να αυξάνεται σε περίοδο κρίσης. Με αυτό το δεδομένο μπορεί να υποτεθεί πως η ρωμαϊκή δύναμη που βρισκόταν ήδη στο Ποντίνε ήταν μια λεγεώνα μειωμένης σύνθεσης, ίσως 2.000 ανδρών, με τους οποίους ενώθηκε η στρατιά του Κορνηλίου. Στη μάχη που διεξήχθη, οι Ρωμαίοι στρατιώτες ακολουθώντας τις διαταγές του δικτάτορα παρατάχθηκαν σε φάλαγγα και αφού στερέωσαν τα δόρατά τους στο έδαφος, δημιουργώντας έτσι ένα ιδιότυπο τείχος αιχμών, ανέμεναν την ορμητική έφοδο των αντιπάλων τους με ξεγυμνωμένα τα ξίφη τους. Πράγματι οι σύμμαχοι στρατιώτες της πρώτης γραμμής, αφού εξακόντισαν μια ομοβροντία ακοντίων που αποδείχθηκε αναποτελεσματική λόγω της βαριάς θωράκισης των Ρωμαίων, εκτέλεσαν έφοδο κραυγάζοντας εκκωφαντικά και επιδιώκοντας να επιτύχουν μια γρήγορη νίκη με το βάρος της ορμής τους και των αριθμών τους. Καθώς όμως η πρώτη επίθεσή τους ανακόπηκε και η μάχη άρχισε να παρατείνεται σε διάρκεια, η ρωμαϊκή πειθαρχία και η επιδεξιότητα στη μάχη σώμα με σώμα υπερίσχυσαν. Σύντομα η συμμαχική παράταξη έσπασε, με την σύγχυση να μεταδίδεται και στην δεύτερη, εφεδρική τους γραμμή(2). Τότε μια καλώς συντονισμένη έφοδος του ρωμαϊκού ιππικού υπό τον ίππαρχο Τίτο Κουίντιο Καπιτωλίνο σάρωσε τους συμμάχους, οι οποίοι άρχισαν να υποχωρούν διαιρεμένοι σε επιμέρους πολεμικές ομάδες τις οποίες ακολουθούσαν κατά πόδας οι Ρωμαίοι. Κατά τη διάρκεια της καταδίωξης που κράτησε μέχρι τη νύχτα, το ρωμαϊκό ιππικό περικύκλωνε και απομόνωνε τις διασπασμένες εχθρικές μονάδες, για να τις συντρίψει στη συνέχεια το πεζικό που ακολουθούσε από πίσω συντεταγμένα. Έτσι συνελήφθησαν πολλοί εχθροί αιχμάλωτοι, μεταξύ των οποίων και μεγάλος αριθμός Κιρκαίων και Βελιτραίων που επιβεβαίωσαν στους Ρωμαιους την αποστασία των πόλεών τους.

Ενώ ο δικτάτορας μετά τη νίκη διατηρούσε τον στρατό του στρατοπεδευμένο, πίσω στην Ρώμη ο Μάνλιος Καπιτωλίνος συνέχιζε την ανατρεπτική του δράση, συγκεντρώνοντας εκπροσώπους των πληβείων στην οικία του και κλιμακώνοντας τις επιθέσεις του προς την τάξη των πατρικίων. Σύμφωνα με τους νέους ισχυρισμούς του, οι πατρίκιοι είχαν καταχραστεί τον χρυσό που είχε ανακτηθεί κατά την καταδίωξη των Γαλατών επιδρομέων μετά την πολιορκία του 390 π.Χ και που αν δημευόταν θα ήταν αρκετός ώστε να απαλλαχθούν οι φτωχοί πολίτες από τα χρέη τους, δίχως να καταρρεύσει η τραπεζική πίστη. Καθώς διαφαινόταν η προετοιμασία πραξικοπήματος με στόχο την εξόντωση των πατρικίων και την δήμευση των περιουσιών τους, η Σύγκλητος ανακάλεσε τον Κορνήλιο Κόσσο στην Ρώμη για να ασκήσει την απόλυτη εκτελεστική και δικαστική του εξουσία και να καταπνίξει το κίνημα του Μάνλιου προτού γιγαντωθεί. Ο δικτάτορας πράγματι αφού άφησε τον στρατό (υπό την ηγεσία προφανώς κάποιων εκ των έξι τριβούνων) και επέστρεψε στην Ρώμη, παρέπεμψε τον Μάνλιο Καπιτωλίνο σε δίκη και τον φυλάκισε με την κατηγορία των ψευδών κατηγοριών προς την Σύγκλητο.

Δεν υπάρχει διαθέσιμη περιγραφή για τη φωτογραφία.

Το αρχικό μούδιασμα των οπαδών του Μάνλιου, σύντομα το ακολούθησε λαϊκή εξέγερση. Αν και μεγάλο μέρος των πληβείων βρισκόταν στο Ποντίνε στρατευμένο στις λεγεώνες, το πλήθος των φτωχών ακτημόνων που ήταν ελεύθερο στράτευσης έσπευσε στο πλευρό του ηγέτη του απειλώντας να γκρεμίσει τις φυλακές. Προσπάθεια της Συγκλήτου να τους προσεταιριστεί εξαγγέλοντας την ίδρυση αποικίας 2.000 κληρούχων στο Σάτρικον(3), χειροτέρευσε την κατάσταση. Ο Κορνήλιος Κόσσος εξαναγκάστηκε υπό την λαϊκή κατακραυγή να παραιτηθεί των δικτατορικών του εξουσιών, ενώ η Σύγκλητος πανικόβλητη συναίνεσε τελικά στην απελευθέρωση του Μάνλιου Καπιτωλίνου. Ο πρώτος γύρος της Πάλης των Τάξεων άνηκε στον λαοπλάνο ηγέτη.

Με το τέλος του έτους να βρίσκει την εσωτερική πολιτική κρίση στο αποκορύφωμά της, οι Ρωμαίοι, αφού εξέλεξαν τριβούνους για το 384, ζήτησαν ανακωχή από τους Ουόλσκους. Έχοντας και οι ίδιοι ματώσει αρκετά λόγω των διαδοχικών ρωμαϊκών νικών, οι σύμμαχοι καλωσόρισαν την ανακωχή αφήνοντας τους Ρωμαίους ιθύνοντες να ασχοληθούν απερίσπαστοι με τα του οίκου τους. Καθώς ο Μάνλιος πλέον ωθούσε ανοιχτά τους οπαδούς του σε επανάσταση, η Σύγκλητος κατάφερε να προσεταιριστεί τους δημάρχους οι οποίοι παρέπεμψαν τον Μάνλιο σε λαϊκό δικαστήριο κατηγορώντας τον για πρόθεση επιβολής τυραννίδας. Αυτή η προσέγγιση των συγκλητικών με τους λαϊκούς αξιωματούχους δεν είναι περίεργη. Η εξουσία των δημάρχων απειλείτο εξίσου από την άνοδο της δημοτικότητας του Μάνλιου Καπιτωλίνου, ενώ πολλοί από τους πιστωτές που είχαν μπει στο στόχαστρο της παράταξής του, πιθανότατα ήταν πληβείοι της ανερχόμενης αστικής τάξης της πόλης. Αντιμέτωπος με το συνολο των δημοκρατικών θεσμών της Ρώμης και εγκαταλελειμμένος ακόμα και από τον ίδιο του τον οίκο, ο φιλόδοξος πολέμαρχος καταδικάστηκε να ριφθεί από τον Ταρπηίο βράχο σαν κοινός εγκληματίας…

Το έτος 383 μια επιδημία που έπληξε την Ρώμη και που ακολουθήθηκε από κακές σοδειές, ενθάρρυνε τους συνασπισμένους εχθρούς της να ξαναρχίσουν τις εχθροπραξίες. Εκτός από τους Ουόλσκους, τους Βελιτραίους και τους Κιρκαίους, στον εχθρικό συνασπισμό εισήλθαν τώρα και οι κάτοικοι του Λανουβίου, που υπήρξαν ανέκαθεν από τους σταθερότερους συμμάχους της Ρώμης. Η σύντομη ανάκαμψη της Αιώνιας Πόλης από την γαλατική επιδρομή και η εκρηκτική επέκτασή της προς τον νότο με την αποστολή 2.000 αποίκων στο Σάτρικον που θα άλλαζαν τα δημογραφικά δεδομένα στην περιοχή, είχαν θορυβήσει τους πάντες. Καθώς μάλιστα oι Ρωμαίοι αδυνατούσαν να εκστρατεύσουν κατά την διάρκεια του έτους λόγω τoυ λοιμού που τους είχε εξασθενήσει, σύντομα άρχισαν να φτάνουν αναφορές από Λατίνους συμμάχους πως η πόλη Πραινέστη στον βορρά είχε ξεκινήσει επιδρομές εναντίον τους. Η αποστασία της ισχυρής πόλης θα άλλαζε τους συσχετισμούς σε βάρος της Ρώμης, καθώς απόπειρα των τριβούνων Σπούριου και Λούκιου Παπίριου το 382 να καταλάβουν τις Βελιτραίες θα αποτύγχανε τελικά λόγω παρέμβασης των Πραινεστίνων, ενώ στις αρχές του επόμενου έτους ένας ενωμένος στρατός Πραινεστίνων και Ουόλσκων θα άλωνε το Σάτρικον εξοντώνοντας τους Ρωμαίους αποίκους και ανατρέποντας όσα είχαν καταφέρει οι ρωμαϊκές λεγεώνες τα προηγούμενα εννέα χρόνια.

H πλάστιγγα είχε γείρει πλέον σε βάρος της Ρώμης. Και θα χρειαζόταν η επιστροφή ενός βετεράνου στρατηγού για ακόμα μια φορά στην ενεργό δράση προκειμένου να ανατραπεί εκ νέου…

Συνεχίζεται

Σημειώσεις:

1.Βλέπε σχετικό άρθρο του Νίκου Παππά εδώ: https://cognoscoteam.gr/%ce%bf-%cf%84%cf%81%ce%b9%ce%b5%cf%84%ce%ae%cf%82-%cf%80%cf%8c%ce%bb%ce%b5%ce%bc%ce%bf%cf%82-%ce%b5%cf%84%cf%81%ce%bf%cf%85%cf%81%ce%af%ce%b1%cf%82-%cf%81%cf%89%ce%bc%ce%b1%ce%af%cf%89%ce%bd-389-3/

2.Σύμφωνα με τα πολεμικά ήθη της εποχής και της περιοχής, μάλλον αυτή η δεύτερη γραμμή που αναφέρει ο Λίβιος απαρτιζόταν από γηραιούς βετεράνους, σε αντίθεση με την πρώτη που πιθανότατα σχημάτιζαν οι νεαρότεροι και πιο ορμητικοί πολεμιστές. Αν δεν πρόκειται για αναχρονισμό, ίσως να πρόκειται για την παράταξη από την οποία προέκυψε σταδιακά η περίφημη τριπλή γραμμική διάταξη της λεγεώνας (triplex acies).

3.Στο κείμενο του Λίβιου αναφέρεται το Σούτριον, συμμαχική πόλη των Ρωμαίων στην Ετρουρία και από κάποιο χρονικό διάστημα και μετά, αποικία τους. Από την συνέχεια της αφήγησής του όμως γίνεται αντιληπτό πως αναφέρεται στο Σάτρικον. Εξάλλου η μεταφορά τόσων πολλών αποίκων σε μια περιοχή που ήταν ήρεμη πλέον θα ήταν παράλογη.

, , , , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.