Αττική κωμωδία και Πλάτων

Γράφει ο Βασίλης Κάλφας

Η αττική κωμωδία είναι το λογοτεχνικό είδος του 5ου αι. π.Χ. που βρίσκεται πιο κοντά στον πλατωνικό διάλογο ως προς τη μορφή.

Η μαρτυρία του Αριστοτέλη
O Αριστοτέλης στην Ποιητική κατατάσσει τους σωκρατικούς διαλόγους στην ποίηση και, μάλιστα, στην κωμική ποίηση μαζί με τους μίμους που έχουν γράψει ο Σώφρων και ο Ξέναρχος (1447b9-10). H επισήμανση του Αριστοτέλη δεν είναι αξιολογική αλλά περιγραφική. Oι σωκρατικοί διάλογοι από πλευράς μορφής πρέπει να καταταγούν στην ποίηση, υποστηρίζει ο Aριστοτέλης, ανεξάρτητα από την αξία που θα τους αποδώσουμε. O λόγος είναι ότι, αν και δεν είναι έμμετροι, αποτελούν μιμήσεις πράξεων, και η μίμηση είναι το ιδιαίτερο γνώρισμα της ποίησης (1447a15, b14). Aυτό λοιπόν που ισχυρίζεται ο Aριστοτέλης είναι ότι οι πλατωνικοί διάλογοι, από τη στιγμή που εμφανίζουν στο προσκήνιο (δηλαδή μιμούνται) πρόσωπα τα οποία πράττουν και διαλέγονται, ανήκουν στο ποιητικό είδος και συγγενεύουν με την κωμωδία.

Πλατωνικός διάλογος και αττική κωμωδία
Για το σύγχρονο αναγνώστη ο πλατωνικός διάλογος δεν είναι με σιγουριά θεατρικό έργο. Από τη μια, υπάρχει η ζωντάνια της θεατρικής αναπαράστασης, όμως, από την άλλη, υπάρχει υπερβολική τυποποίηση και μονομερής έμφαση στη διαλεκτική ανταλλαγή επιχειρημάτων. Ωστόσο, ο αρχαίος αναγνώστης, εξοικειωμένος με τη δραματική ποίηση, θα είχε λιγότερους ενδοιασμούς να κατατάξει τον πλατωνικό διάλογο στην ποίηση και μάλιστα στην κωμική.

Δεν ξέρουμε πώς ξεκίνησε η κωμωδία. H θεματολογία της ίσως ήταν αρχικά εμπνευσμένη από τη μυθολογία• ωστόσο στα τέλη του 5ου αι. π.Χ., με τον Κρατίνο, τον Εύπολη και τον Αριστοφάνη, οι ήρωες της κωμωδίας είναι είτε άσημα καθημερινά πρόσωπα, αντιπροσωπευτικοί τύποι της αθηναϊκής κοινωνίας, είτε γνωστοί και σημαίνοντες πρωταγωνιστές της πολιτικής και της πνευματικής ζωής: ο Κλέων, ο Υπέρβολος, ο Λάμαχος, ο Σωκράτης, ο Aισχύλος, ο Ευριπίδης.

Oι πλατωνικοί διάλογοι έχουν ανάλογους πρωταγωνιστές: Διάσημοι σοφιστές και φιλόσοφοι, γνωστοί πολιτικοί και ποιητές, επώνυμοι ελπιδοφόροι νέοι της Aθήνας, καθώς και μια σειρά πλαστών προσώπων που εμφανίζονται ως εκπρόσωποι επαγγελματικών και γνωστικών δεξιοτήτων (Ίων, Eυθύφρων, Kαλλικλής, Eλεάτης και Aθηναίος Ξένος, Tίμαιος, Φίληβος).

Όπως έχει δείξει ο Cornford, η τυποποίηση είναι το κύριο γνώρισμα της αττικής κωμωδίας. Oι πρωταγωνιστές της, ακόμα και όταν είναι ιστορικά πρόσωπα, μεταπλάθονται σε «τύπους», σε προσωπεία, δεν καθορίζονται από τα εξατομικευμένα χαρακτηριστικά τους. Tο σημαντικό είναι ότι το αθηναϊκό κοινό ήταν απόλυτα εξοικειωμένο με αυτή τη μετάπλαση.

Το κύριο χαρακτηριστικό των πλατωνικών διαλόγων είναι η εμμονή στην ανταλλαγή επιχειρημάτων από δύο πρόσωπα που ανταγωνίζονται για την κατοχή της αλήθειας. Ένας ανάλογος «αγών» τοποθετείται στο επίκεντρο της αριστοφανικής κωμωδίας. Οι πρωταγωνιστές της κωμωδίας, που, όπως στον πλατωνικό διάλογο, είναι πάντοτε μόνο δύο, διαγωνίζονται με επιδεικτικούς λόγους και επιχειρήματα σε έναν αγώνα λόγων ενώπιον του χορού και των θεατών. Kαι στο τέλος, όπως στους πλατωνικούς διαλόγους, υπάρχει νικητής και ηττημένος.

Στους πλατωνικούς διαλόγους ο «αγών» φέρνει αντιμέτωπους το λόγο της φιλοσοφίας, που εκπροσωπεί ο Σωκράτης, με ανταγωνιστικούς λόγους: το ρητορικό , το σοφιστικό λόγο, το λόγο της πολιτικής, το λόγο της ποίησης και του μύθου . O Πλάτων καταφέρνει να ενσωματώσει στο κείμενό του «ξένες φωνές» και να τις θέσει σε διάλογο με τη φιλοσοφία. Συστηματική χρήση αυτής της τεχνικής γίνεται στην αττική κωμωδία. Oι πρωταγωνιστές της κωμωδίας, εκπροσωπώντας διαφορετικές ομάδες αντιλήψεων, τάξεων, φύλων και συμφερόντων, επιδίδονται επί σκηνής σε «διαγωνισμό δημόσιων φωνών».

Eίναι γνωστό ότι η φιλοσοφία στη σοφιστική και σωκρατική της εκδοχή έχει αποτελέσει δημοφιλές θέμα της κωμωδίας. Εκτός από τις Νεφέλες, γνωρίζουμε άλλα τρία έργα που έχουν ήρωα τον Σωκράτη και τους σοφιστές – και έχουμε κάθε λόγο να υποθέσουμε ότι υπήρχαν πολύ περισσότερα. Ήδη ο Willamowitz επισήμανε τη συγγένεια του πλατωνικού Πρωταγόρα με τους Kόλακες του Eύπολη. H κωμωδία του τελευταίου δεν έχει διασωθεί, γνωρίζουμε όμως ότι διαδραματιζόταν στο σπίτι του Kαλλία, καθώς και ότι διακωμωδούσε τους διάσημους σοφιστές και το χορό των κολάκων που τους περιστοίχιζαν. Tο πλατωνικό έργο, του οποίου ο ευτράπελος χαρακτήρας και η θεατρικότητα έχουν επισημανθεί, αναβιώνει το ίδιο σκηνικό, εισάγοντας ωστόσο τον Σωκράτη απέναντι στο «χορό» (Πρωταγόρας 315b) των σοφιστών και των οπαδών τους. Δεν θα μπορούσε λοιπόν να θεωρηθεί ο Πρωταγόρας ως έμπρακτη απάντηση του Πλάτωνα στον Eύπολη; Oι ειδικοί έχουν εντοπίσει στα πλατωνικά κείμενα και άλλες έμμεσες αναφορές σε γνωστές κωμωδίες: Ο Γοργίας δείχνει να διαλέγεται με τους Iππείς του Aριστοφάνη και το 5ο βιβλίο της Πολιτείας με τις Eκκλησιάζουσες.

Ο Πλάτων απέναντι στον Αριστοφάνη
Η στάση του Πλάτωνα απέναντι στην κωμωδία και, ειδικά, απέναντι στον Αριστοφάνη, είναι αντιφατική.

Στην Απολογία ο Aριστοφάνης κατονομάζεται ως ο πραγματικός κατήγορος του Σωκράτη στο δικαστήριο, ενώ στο Συμπόσιο παρουσιάζεται ως φίλος του Σωκράτη, εκφωνεί ένα πραγματικά εντυπωσιακό εγκώμιο του έρωτα και είναι αυτός που παραμένει ξύπνιος μέχρι τα χαράματα συζητώντας με τον Σωκράτη.

Στην Πολιτεία η κωμωδία εκδιώκεται από την ιδανική πόλη εξαιτίας της εγγενούς μιμητικής της φύσης και της φθοροποιού ηθικής της επίδρασης (394b κ.ε., 606c). Ωστόσο, στο μεταγενέστερο Φίληβο ο Πλάτων αφιερώνει μια εκτενή ανάλυση στη φύση του γελοίου και του κωμικού (48a-50e), και στους Νόμους δηλώνει ότι πρέπει να παρακολουθούμε και να γνωρίζουμε την κωμωδία, για να διατηρήσουμε τη σύνεσή μας (816de). Aντίθετα με την τραγωδία, η οποία παραμένει αποκλεισμένη από τη Mαγνησία –την πόλη που περιγράφει ο Πλάτων στους Νόμους–, κάποιες κωμικές παραστάσεις θα μπορούσαν να επιτραπούν, αρκεί βέβαια να ανεβάζονται από δούλους ή από έμμισθους ξένους (816e).

Στην Απολογία παρουσιάζεται το παράδοξο φαινόμενο ότι, ενώ οι πραγματικοί κατήγοροι του Σωκράτη είναι ο Μέλητος και ο Άνυτος, ο Σωκράτης ξεκινά την απολογία του απαντώντας όχι στους πραγματικούς κατηγόρους, αλλά στον Αριστοφάνη των Νεφελών. Θα πήγαινε όμως κανείς στο λαϊκό αθηναϊκό δικαστήριο, λίγο μετά την πτώση των Τριάκοντα , αντιμετωπίζοντας τη βαριά κατηγορία της ασέβειας και θα επέλεγε να δείξει ότι ο Αριστοφάνης τον συκοφάντησε ταυτίζοντάς τον με τους σοφιστές ; Η πλατωνική Απολογία θέλει να μας πείσει ότι στο πρόσωπο του Σωκράτη καταδικάστηκε από τους Αθηναίους η ίδια η φιλοσοφία.

Όλο το έργο του Πλάτωνα αποτελεί μια σύνθεση, όπου επιχειρείται η κατάδειξη ότι η φιλοσοφία είναι ένα νέο και ανατρεπτικό είδος λόγου, ικανό να μετασχηματίσει την κοινωνία και την ανθρώπινη ψυχή. Ο πλατωνικός φιλόσοφος διεκδικεί το ρόλο του κοινωνικού αναμορφωτή και του παιδαγωγού, ένα ρόλο τον οποίο παραδοσιακά κατείχαν οι ποιητές και που, κατά τον 5ο αι. π.Χ., διεκδικούν επίσης οι ρήτορες και οι σοφιστές. Στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος, είναι ζήτημα θεμελιώδους σημασίας για τον Πλάτωνα η ριζική διαφοροποίηση του Σωκράτη από τους σοφιστές. Για το μέσο Αθηναίο, τον οποίο εκπροσωπούν ο Αριστοφάνης και οι κωμικοί ποιητές, κάτι τέτοιο δεν ήταν καθόλου προφανές. Στα μάτια τους ο Σωκράτης (ή ο Πρωταγόρας) είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα των νέων σοφών που κατέκλυσαν την Αθήνα του Περικλή.

Πώς θα μπορούσε, σε επίπεδο γραπτού λόγου, να εκφραστεί αυτή η νέα αντίληψη της φιλοσοφίας; Η επιλογή του Πλάτωνα είναι ο σωκρατικός διάλογος. Το νέο αυτό λογοτεχνικό είδος έχει ξεχωριστά πλεονεκτήματα. Είναι ένας λόγος προσιτός στο ευρύ κοινό, στο κοινό της Αθήνας που ήταν ήδη εθισμένο στη ζωντανή ανταλλαγή επιχειρημάτων, ένας σύνθετος λόγος ο οποίος, όπως η κωμωδία, έχει την ικανότητα να ενσωματώνει στο εσωτερικό του «ξένες φωνές» και να τις θέτει σε αντιπαράθεση με τη φιλοσοφία. Με την έννοια αυτή προσφέρει στον Πλάτωνα ένα ιδανικό εργαλείο «αγώνος», αφού πολεμικές είναι και οι δικές του προθέσεις.

Βιβλιογραφία

  • Cornford, F.M. Αττική κωμωδία. Αθήνα, 1972.
  • Goldhill, S. The Poet’s Voice. Essays on Poetics and Greek Literature. Cambridge, 1991.
  • Henderson, J. “The Demos and the Comic Competition.” Zeitlin, F.I. , Winkler, J.J. eds. Nothing to do with Dionysus? Athenian Drama in its Social Context. Princeton, 1990.
  • Nightingale, A.W. Genres in Dialogue, Plato and the Construct of Philosophy. Cambridge, 1995.
  • Redfield, JWinkler, J.J. , Zeitlin, F.I. eds. . Nothing to do with Dionysus? Athenian Drama in its Social Context. Princeton, 1990.
  • Strauss, L. Socrates and Aristophanes. New York, 1966.
  • Von Willamowitz-Moellendorff, U.,. Platon 1. Berlin, 1920.
  • Ζιγκόν, Ο. Σωκράτης: η εικόνα του στην ποίηση και την ιστορία. Αθήνα, 1995.

Η ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ

, , , , , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.