Γρηγόριος Ξενόπουλος (Κωνσταντινούπολη 1867 – Αθήνα 1951)

Πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, κριτικός, αρθρογράφος και εκδότης. Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 1867 στην Κωνσταντινούπολη και ήταν ο πρωτότοκος γιος του Ζακυνθινού έμπορου Διονυσίου Ξενόπουλου και της Φαναριώτισσας Ευθαλίας Θωμά. Σε λιγότερο από ένα χρόνο, τον Οκτώβριο του 1868, η οικογένεια μετακομίζει στη Ζάκυνθο όπου ο λογοτέχνης θα περάσει τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια. Η επτανησιακή παράδοση σφραγίζει τη συγγραφική του παραγωγή ήδη από τα γυμνασιακά του χρόνια, όταν επιδίδεται στα πρωτόλεια συγγραφικά του γυμνάσματα. Τον ίδιο χρόνο γράφεται στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά σύντομα αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη λογοτεχνία. Στη διάρκεια των φοιτητικών του χρόνων στην Αθήνα, τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα διασταυρώνονται με τα φιλοσοφικά, που έχει ήδη καλλιεργήσει η ανάγνωση του Μπύχνερ και του Σοπενχάουερ.

Από το 1890 είναι «ζωηρόν» μέλος της Σοσιαλιστικής Νεολαίας, ενώ έως το 1910 παραμένει θαυμαστής και οπαδός του Πλάτωνος Δρακούλη και των ιδεών του. Το 1922, μετά από προσπάθειες ετών, του απονέμεται το Εθνικόν Αριστείον Γραμμάτων και Τεχνών. Το 1926 τιμάται με το Έπαθλον Βικέλα της Ακαδημίας Αθηνών για το μυθιστόρημα Πλούσιοι και Φτωχοί και τον Απρίλιο του 1927 κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος της Νέας Εστίας. Η κυκλοφορία της Νέας Εστίας με ιδρυτή τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, με περιορισμένο αναγνωστικό κοινό λόγω των κοινωνικών – οικονομικών συγκυριών, θεωρείται επίτευγμα για την εποχή. Στο δεκεμβριανό κίνημα ανατινάχθηκε το σπίτι του που βρισκόταν στην οδό Ευριπίδους. Όλα τα βιβλία του, τα χειρόγραφά του, το αρχείο, το προσωπικό του και της Διάπλασης χάθηκαν. 

Το πλούσιο συγγραφικό του έργο θα μπορούσε να ομαδοποιηθεί σε πεζογραφικό, θεατρικό, κριτικό και στα έργα που γράφει για παιδιά. Στις λογοτεχνικές του οφειλές αναγνωρίζει τους Balzac, A. Daudet, Ch. Dickens και E. Zola. Δεν είναι τόσο γνωστό, ωστόσο ο Ξενόπουλος υπήρξε και ποιητής. 

Στον περιοχή της κριτικής, ο Ξενόπουλος κατέχει μια από τις σημαντικότερες θέσεις κατά την περίοδο του τέλους του 19ου αιώνα και των πρώτων δεκαετιών του 20ού. Συνεργάστηκε με πολλά λογοτεχνικά περιοδικά και εφημερίδες της εποχής (Ραμπαγάς, Εβδομάς, Εικονογραφημένη Εστία, Παναθήναια, Καθημερινή, Εστία, Διάπλασις των παίδων, Νέα Εστία κ.ά.). Το μεγαλύτερο μέρος του κριτικού έργου του Ξενόπουλου αποτελείται από σύντομα, συνήθως, κριτικά άρθρα στον καθημερινό και περιοδικό τύπο, από εκτενέστερες μελέτες για το συνολικό έργο σημαντικών λογοτεχνών και από θεωρητικά κείμενα. Από τα κριτικά του δοκίμια ξεχωρίζουν εκείνα για τον «διασκεδαστικό» χαρακτήρα της τέχνης, για τη σχέση του σύγχρονου δράματος με την αρχαία ελληνική τραγωδία, για το θέατρο ιδεών και τον Ταγκόπουλο, για τον Χρηστομάνο και τη Νέα Σκηνή, για τον Μαλακάση, τον Χόρν κ.ά. Το κριτικό έργο του ειδικά για το θέατρο αποτελείται από κριτικές και αναλύσεις θεατρικών κειμένων, κριτικές παραστάσεων, εκτενέστερες μελέτες για πρόσωπα του θεάτρου και θεωρητικά κείμενα για θέματα και θεσμούς της θεατρικής ζωής. Το 1892 γράφει τις πρώτες κριτικές του μελέτες για θεατρικά έργα που έχουν δημοσιευθεί, εγκαινιάζει τη σειρά των θεατρικών του «πορτραίτων» και παράλληλα δημοσιεύει την πρώτη εκτεταμένη μελέτη του με θέμα τη σύγχρονη θεατρική επικαιρότητα.

Η 50ετής παρουσία του στο περιοδικό Η Διάπλασις των Παίδων, του οποίου διετέλεσε εμψυχωτής και διευθυντής αποδεικνύει την μεγάλη συμβολή του ως συγγραφέας παιδικών έργων. Με περισσότερες από 2.500 «Αθηναϊκές επιστολές» υπογράφοντας με το ψευδώνυμο Φαίδων, έγινε παιδαγωγός και σύμβουλος της ελληνικής νεολαίας. 

Η εμφάνισή του στο θεατρικό χώρο πραγματοποιείται με τα έργα Ο Ψυχοπατέρας και Ο Τρίτος τα οποία παραστάθηκαν από τον θίασο του Λεκατσά το 1895 (11/08 Ο Ψυχοπατέρας και 3/12 Ο Τρίτος). Στο θέατρο υπήρξε ουσιαστικά ο πρώτος επαγγελματίας συγγραφέας στην Ελλάδα που συνεργάστηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα με τις δύο σημαντικότερες πρωταγωνίστριες της εποχής του, την Κοτοπούλη και την Κυβέλη. Επανειλημμένως ανέβασαν έργα του ο Κ. Χρηστομάνος, ο Θ. Οικονόμου, ο Φ. Πολίτης, ο Δ. Ροντήρης, ο Αδ. Λεμός, ο Αλ. Σολομός, ο Κ. Κουν, ο Κ. Μουσούρης κ.ά. Ο Ξενόπουλος καθιερώνει στην ελληνική σκηνή το αστικό δράμα. Ιδιαίτερη ήταν η συμβολή του, στο γύρισμα του αιώνα, στην κίνηση ανανέωσης με πρότυπο το μοντέρνο ευρωπαϊκό δράμα. Το ενεργό ενδιαφέρον του για το ευρωπαϊκό θέατρο γίνεται αντιληπτό παραπέρα από εισαγωγικές διαλέξεις σε παραστάσεις των Βρικολάκων και της Δεσποινίδος Τζούλιας κι από την πρωτοβουλία του να μεταφράσει τη Μόνα Βάνα του Μώρις Μάτερλινκ. Ο Ξενόπουλος είναι ο Νεοέλληνας συγγραφέας που εγκαινίασε το Εθνικό Θέατρο, στις 19 Μαρτίου 1932, όπου παραστάθηκε η κωμωδία του Ο θείος όνειρος σε ενιαία παράσταση με τον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, σε σκηνοθεσία Φ. Πολίτη. Κατά τη σύντομη θητεία του στο Εθνικό, ο Φ. Πολίτης παρουσίασε ένα ακόμα έργο του Ξενόπουλου, τον Ποπολάρο, διασκευή από το διήγημα του Ο αντάρτης.

Ο Ξενόπουλος πεθαίνει μετά από σύντομη ασθένεια στις 14 Ιανουαρίου  1951 στο σπίτι της οδού Επτανήσου. Κηδεύεται την επόμενη μέρα δημοσία δαπάνη από τον Ιερό Ναό της Μητροπόλεως των Αθηνών.

ΕΡΓΑ

  • Ο άνθρωπος του κόσμου (1888)
  • Νικόλας Σιγαλός (1890)
  • Η Καλλιτέχνις (1895)
  • Ο ψυχοπατέρας (1895)
  • Ο Τρίτος (1896)
  • Κωμωδία θανάτου (1896/1897)
  • Το μυστικό της Κοντέσσας Βαλέραινας (1904)
  • Μαργαρίτα Στέφα (1906)
  • Πειρασμός (1910)
  • Ψυχοσάββατο (1911)
  • Νανότα
  • Καμπάνες (1911)
  • Η γάτα του παπά (1913)
  • Ο αντάρτης (1913)
  • Το Φιόρο του Λεβάντε (1914)
  • Κόκκινος βράχος (1915)
  • Η τιμή του αδερφού (1916)
  • Τρίμορφη γυναίκα (1917)
  • Φοιτηταί (1919)
  • Ο πόλεμος (1919)
  • Το κορίτσι που σκοτώνει (1921)
  • Το ζακυνθινό μαντήλι (1921)
  • Ο κόσμος και ο Κοσμάς (1923)
  • Ισαβέλλα (1923)
  • Στέλλα Βιολάντη (1923)
  • Ο Μινώταυρος (1925)
  • Τερέζα Βάρμα Δακόστα (1926)
  • Ο κατήφορος (1926)
  • Ο τρελός με τους κόκκινους κρίνους (1926)
  • Δεν είμ’ εγώ ή Η Λογική (1928) κ.ά.

Για τα παιδιά έχει γράψει:

  • Παιδικόν θέατρον (1906-1926, 3 τόμοι)
  • Η αδερφούλα μου (1923)
  • Ο μπέμπης ο αρχιλήσταρχος – Θηριοτροφείο Τοτού και συντροφία (1923)
  • Σας ασπάζομαι, Φαίδων (1947)

Επίσης τα σχολικά αναγνωστικά:

  • Ο καλός δρόμος (1924)
  • Ο πύργος του Βοσπόρου (1927)
  • Το καλό μου βιβλίο (1931)

ΠΗΓΕΣ

  • «Γρηγόριος Ξενόπουλος» (λήμμα), Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, τμ. 7, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1988, σ. 405-407.
  • «Γρηγόριος Ξενόπουλος» (λήμμα), Κωστελένος Δημήτρης (επιμ.) Βιογραφική Εγκυκλοπαίδεια Ελλήνων Λογοτεχνών, τμ. 3, Εκδόσεις Αφοι Κ. Παγουλάτου, Αθήνα 1976, σ. 169-174.
  • «Γρηγόριος Ξενόπουλος» (λήμμα), Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας: πρόσωπα, έργα, ρεύματα, όροι, Πατάκη, Αθήνα 2007, σ. 1600-1602.
  • «Γρηγόριος Ξενόπουλος» (λήμμα), Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας: από τον 10ο αιώνα μ.Χ. μέχρι σήμερα, τμ. 10, Χάρη Πάτση, Αθήνα 1968, σ. 582-620.
  • Η παλαιότερη πεζογραφία μας, τ. Θ, Σοκόλης, Αθήνα 1996, σ. 288-377.
  • Κατσίκη-Γκίβαλου Άντα, «Ο Ξενόπουλος ως κριτικός», περ. Διαβάζω 265, σ. 32-36.
  • Μαλαφάντης Δημ. Κωνσταντίνος, «Χρονολόγιο Γρηγορίου Ξενοπούλου (1867-1951), περ. Διαβάζω 265, σ. 18-25.
  • Μουσμούτης Ν. Διονύσιος, Γρηγόριος Ξενόπουλος 1867-1951. Χρονολόγιο και Λεύκωμα, Περίπλους, Αθήνα 2001, σ. 12-13.
  • NullaDiesSineLinea. Προσεγγίσεις στο έργο του Γρηγορίου Ξενόπουλου, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 2007.
  • Ξενόπουλος Γρηγόριος, Η ζωή μου σαν μυθιστόρημα. Αυτοβιογραφία, Αδελφοί Βλάσση, Αθήνα 1984.
  • Θόδωρος Χατζηπανταζής, Από του Νείλου μέχρι του Δουνάβεως, τμ. Β1, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2012, σ. 105-113. theatrokaiparadosi.thea.auth.gr
, , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.