Η μάχη στο Κουλίκοβο

του Χρίστου Δαγρέ,

Η μάχη στο Κουλίκοβο (8 Σεπτ. 1380 μ.Χ.) είναι ένα από τα γεγονότα που τα αποκαλούμε κομβικά στην παγκόσμια Ιστορία καθώς σηματοδοτεί τη μορφοποίηση της Ρωσίας ως ενιαίας πολιτικής οντότητας, μια κυοφορία ωστόσο που χρειάστηκε περίπου έναν αιώνα ακόμη για να ολοκληρωθεί.

Για να κατανοήσουμε τη σημασία της μάχης πρέπει να γνωρίσουμε το ιστορικό πλαίσιο μέσα από το οποίο προήλθε. Η Ρωσία ήδη από τις αρχές του 13ου αιώνα ήταν υπόδουλη στους Ταταρομογγόλους της Χρυσής Ορδής (*) του Μπατού Χαν, εγγονού του Τζένγκις Χαν και έκτοτε, παρέμενε διαιρεμένη σε φεουδαλικά μορφώματα μειωμένης κυριαρχίας και φόρου υποτελείς στους Μογγόλους. Ο Μπατού Χαν είχε εισβάλλει με 200 χιλιάδες πολεμιστές από τα ανατολικά και με σαρωτικό τρόπο υπέταξε το ένα μετά το άλλο τα περισσότερα ρωσικά πριγκιπάτα, με αποκορύφωμα την κατάληψη του Κιέβου, συμβολικής πρωτεύουσας μεταξύ των πόλεων των Ρως. Το σοκ για τη ρώσικη ψυχή ήταν τεράστιο όπως γλαφυρά εξιστορούν τα χρονικά της εποχής [“Χρονικό για την καταστροφή της περιοχής Ρυαζάν από τον Μπατύι”, “Λόγος (ή Θρήνος) για τον όλεθρο της Ρωσικής Γης” κ.α.]. Κατόπιν, η μογγολική κυριαρχία εδραιώθηκε με μια σειρά από σκληρά διοικητικά και στρατιωτικά μέτρα και με την τακτική του “διαίρει και βασίλευε” καθώς χρησιμοποιούσαν τους υποτελείς αριστοκράτες ως εργαλεία για την εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους.

Ωστόσο, 1,5 αιώνα αργότερα κι έχοντας περάσει τουλάχιστον 2 γενιές που δεν γνώρισαν την πολεμική κτηνωδία των Μογγόλων, είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται οι συνθήκες για την εθνική ρώσικη παλιγγενεσία. Είναι ενδεικτικό ότι πριν τη μάχη στο Κουλίκοβο σημειώνεται εντυπωσιακή άνθηση της ζωγραφικής και της αρχιτεκτονικής, τέχνες συνδεδεμένες με την Ορθόδοξη πίστη. Σημαντικό ρόλο στην πρώτη έπαιξε, μετά τη μετοίκιση του στη Ρωσία, ο βυζαντινός αγιογράφος Θεοφάνης ο Έλληνας (Φεοφάν Γκρεκ) και οι μαθητές του. Γενικότερα, η ορθόδοξη πίστη παρουσίαζε άνοδο της επιρροής της στο λαό μετά το πρώτο μισό του 14ου αιώνα λειτουργώντας ως συνεκτικός κρίκος της διαμορφούμενης ρώσικης εθνικής ταυτότητας. Η αφορμή για να ξεκινήσει η αμφισβήτηση της μογγολικής κυριαρχίας ήρθε με τη βαθιά έριδα που προέκυψε από το κενό ηγεσίας στους Μογγόλους. Η μάχη στο Κουλίκοβο ήρθε την κατάλληλη ώρα για να δείξει ότι η απελευθέρωση είναι εφικτή.

Το Κουλίκοβο είναι μία μικρή πεδιάδα κοντά στον ποταμό Ντον. Από τη μία πλευρά παρατάχθηκε ο πρίγκιπας Ντιμίτρι του Δουκάτου της Μόσχας με τους συμμάχους του, μία ηγεμονία που είχε ενισχυθεί σημαντικά τα χρόνια της μογγολικής κατοχής, ενώ από την άλλη βρίσκονταν ο Μαμάι Χαν, ένας εκ των διεκδικητών της ηγεμονίας των Ταταρομογγόλων. Ο Ντιμίτρι στη συνέχεια θα πάρει το προσωνύμιο “Ντονσκόϋ”, ως ανάμνηση του θριάμβου του κοντά στον Ντον. Σύμφωνα με τα χρονικά η σύγκρουση άνοιξε με τη μονομαχία μέχρις εσχάτων ενός πολεμιστή από κάθε πλευρά, του ορθοδόξου μοναχού Alexander Peresvet και του τατάρου Temir-murza, όπου τελικά σκοτώθηκαν και οι δύο. Μετά από αυτό, κοντά στο μεσημέρι, ξεκίνησε η μάχη.

Αρχικά οι ταταρομογγόλοι, με τη βοήθεια του συμμαχικού γενοβέζικου ιππικού από την Κριμαία, κατόρθωσαν να διασπάσουν την αριστερή πτέρυγα των Ρώσων και να πλαγιοκοπήσουν τον κύριο όγκο του στρατεύματος, απειλώντας να τον εγκλωβίσουν. Η έκβαση της μάχης, εκεί που φαινόταν να οδηγεί σε νίκη του Μαμάι, άλλαξε άρδην με την αντεπίθεση ενός τμήματος που ο Ντιμίτρι είχε κρατήσει για εφεδρεία. H σφοδρή και απροσδόκητη αντεπίθεση άλλαξε τις ισορροπίες και τα στρατεύματα του Μαμάι υποχώρησαν σε πανικό. Ωστόσο, πρέπει να ειπωθεί ότι πέρα από αυτήν την κίνηση, σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι ελιγμοί του Ντιμίτρι πριν τη μάχη που πρόλαβε να περάσει τον Ντον προτού οι σύμμαχοι του Μαμάι, ο Λιθουανός πρίγκιπας Jogaila (“Λαδίσλαος Β΄ Γιαγκέλον”) και ο Ρώσος πρίγκιπας του Ρυαζάν, να ενωθούν με τα στρατεύματα του.

Ο πρίγκιπας Ντιμίτρι Ντονσκόϋ, πίνακας του P. Mtyashin;

Σύμφωνα με τα χρονικά ο Ντιμίτρι μάχονταν στην πρώτη γραμμή, έχοντας αλλάξει πανοπλίες με ένα βογιάρο του για να μην στοχοποιηθεί. Ο βογιάρος όντως σκοτώθηκε σχετικά νωρίς ενώ και ο ίδιος τραυματίστηκε, για να χάσει τις αισθήσεις του στο τέλος από την αιμορραγία χωρίς όμως να πεθάνει. Έτσι πέρασε στην ιστορία ως ένας από τους σημαντικότερους ήρωες της Ρωσίας (**). Ο Μαμάι Χαν αντιθέτως έχασε στη συνέχεια τη διεκδίκηση της ηγεσίας της Χρυσής Ορδής από τον Tokhtamysh για να εκτελεστεί (ή δολοφονηθεί) λίγο αργότερα.

H μάχη ήταν η πρώτη νίκη των Ρώσων μετά από 1.5 αιώνα υποταγής στους Μογγόλους. Ωστόσο, έπρεπε να περάσει ακόμη ένας αιώνας μέχρι να κατορθώσουν να απαλλαγούν από τους δυνάστες τους με τον Ιβάν Γ’, απόγονο του Ντονσκόϋ και ιδρυτή του ενιαίου ρωσικού κράτους υπό τη Μόσχα. Ο Tokhtamyshδύο χρόνια αργότερα επιτέθηκε με μεγάλες δυνάμεις στη Μόσχα, την οποία κατέλαβε μετά από σύντομη πολιορκία. Ήταν αδύνατο για τον Ντονσκόϋ στο σύντομο χρονικό διάστημα των δύο ετών να μπορέσει να συγκεντρώσει στρατό ικανό να νικήσει ξανά τους Μογγόλους. Υποστηρίζεται δε, ότι αρχικός σκοπός του Ντιμίτρι δεν ήταν καν η αμφισβήτηση της μογγολικής κυριαρχίας αλλά να φέρει μόνιμα τον τίτλο του “Μεγάλου Πρίγκιπα του Βλαντιμίρ” στη Μόσχα.

Εξάλλου, το δουκάτο της Μόσχας ήταν μεταξύ των τοπικών ηγεμονιών που είχαν συνεργαστεί στενά με τους Μογγόλους στα χρόνια της κατοχής και είχε προνομιακά αναλάβει για λογαριασμό τους τη φορολογία όλης της ρώσικης επικράτεια, γεγονός που βοήθησε στην οικονομική και στρατιωτική ενδυνάμωση του. Ο τίτλος του “Μεγάλου Πρίγκιπα του Βλαντιμίρ” υποδήλωνε την πρωτοκαθεδρία μεταξύ των ηγεμονιών και τον έδιναν οι Μογγόλοι επικυρίαρχοι σε αυτόν που εξυπηρετούσε καλύτερα τα συμφέροντα τους. Ο Ντιμίτρι της Μόσχας θεώρησε ότι επ’ ευκαιρία της διχόνοιας μεταξύ των Μογγόλων μπορούσε να αποσπάσει μόνιμα τον τίτλο για το Δουκάτο του και οδηγήθηκε τελικά στη σύγκρουση με τον Μαμάι.

Ακόμη όμως και μετά την ήττα από τον Tokhtamysh, ο ισχυρός συμβολισμός της νίκης στο Κουλίκοβο δεν ξεθώριασε. Το Δουκάτο της Μόσχας διατήρησε την κορυφαία θέση μεταξύ των ρωσικών πριγκιπάτων, εδραίωσε την ιδέα της πολιτικής ενότητας των Ρώσων (υπό τη μοσχοβίτικη ηγεσία) και αναζωογόνησε τις ελπίδες για απελευθέρωση, διαγράφοντας εν πολλοίς την προηγούμενη περίοδο συνεργασίας και υποταγής στους Μογγόλους καθώς ντε φάκτο είχε πετύχει στο εξής ένα καθεστώς αυξημένης αυτονομίας. Σύμφωνα με τον Ρώσο ιστορικό και ανθρωπολόγο Lev Gumilyov η νίκη στο Κουλίκοβο συμβολίζει πολλά περισσότερα από απλές εδαφικές διεκδικήσεις – συμβολίζει την υπεράσπιση της ταυτότητας και των παραδόσεων του ρώσικου λαού απέναντι στη διπλή απειλή: το Ισλάμ (Μογγόλους) από την μία και τον Καθολικισμό (Γενοβέζους και Λιθουανούς) από την άλλη.

Παρά την απελευθέρωση ωστόσο η “κληρονομιά” των Ταταρομογγόλων παρέμεινε ισχυρή σε πολλές εκφράσεις της καθημερινότητας, ξεκινώντας από την πολιτική όπου η κυριαρχία της Μόσχας συνέχισε το προηγούμενο απολυταρχικό μοντέλο διακυβέρνησης, διαγράφοντας τους ισχυρούς αμεσοδημοκρατικούς κοινοτικούς θεσμούς που υπήρχαν (και είχαν επιβιώσει σε λίγες πόλεις όπως το Νόβγκοροντ) πριν τους Μογγόλους. Αυτά όλα όμως είναι μια άλλη ιστορία.

_______________________________________

(*) Λέγεται ότι πήρε το όνομα “Χρυσή” από το χρώμα που ήταν βαμμένες οι σκηνές (γιούρτες) με τις οποίες μετακινούνταν ο Μπατού Χαν και η ακολουθία του. Ο αδερφός του Όρντα, με τον οποίον είχαν μοιράσει τα κατακτημένα εδάφη από τον παππού τους Τζένγκις Χαν, ηγούνταν της “Λευκής Ορδής” και ο Μαμάι Χαν της “Κυανής Ορδής”. Πέρα από τις χρωματολογικές διαφορές πάντως δεν υπήρχε διαφορά στη συμπεριφορά των διαφόρων ομάδων που ρήμαζαν τα πάντα στο πέρασμα τους και το όνομα τους έγινε συνώνυμο σφαγών, λεηλασιών και πλήρους καταστροφής.

(**) Το 1988 θα ανακηρυχθεί άγιος της ρώσικης εκκλησίας.

, , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.