Η πολιτική ιδεολογία των Φαναριωτών

Δημήτρης Παπασταματίου, Φωκίων Κοτζαγεώργης, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ, σ. 151-52.

Κείμενο: Φωκίων Κοτζαγεώργης

Στη γενικότερη προσέγγιση της ελληνικής και διεθνούς ιστοριογραφίας για τους Φαναριώτες, η πολιτική τους ιδεολογία καταλάμβανε ένα σημαντικό τμήμα. Ο λόγος ήταν διότι, τουλάχιστον όσον αφορά τους Έλληνες ιστορικούς, η διακρίβωσή της σχετιζόταν άμεσα με την Επανάσταση του 1821 και τη στάση που τήρησαν οι Φαναριώτες έναντι του ελληνικού εθνικού προβλήματος. Η τελευταία θα καθόριζε την τελική αποτίμηση της ιστοριογραφίας για τους Φαναριώτες και την κρίση της για τη συμβολή τους στην ελληνική ιστορία. Οι πρόσφατα διατυπωθείσες απόψεις περί του θέματος αποτυπώνουν μια ισορροπημένη και ψύχραιμη στάση για το θέμα αυτό.


Το κατ’ εξοχήν πολιτικό κείμενο γραμμένο από Φαναριώτη είναι τα Φροντίσματα του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου του «εξ απορρήτων». Μέσα σ’ αυτό διακρίνονται οι βάσεις της πολιτικής ιδεολογίας. Σε αντίθεση με ό,τι γραφόταν παλαιότερα, οι Φαναριώτες δεν ήταν οπαδοί του ιδεώδους της «φωτισμένης δεσποτείας». Αντιθέτως, η ιδεολογία τους κινούταν γύρω από μια ρεαλιστική αποτίμηση της πραγματικότητας. Η ειλικρινής πίστη στη νομιμοφροσύνη και την υποταγή στους Οθωμανούς ήταν η αφετηρία της πολιτικής δράσης τους. Ως εκ τούτου, η συνεργασία με την κρατική εξουσία ήταν το μείζον θέμα, σύμφυτο με το ένστικτο της επιβίωσης. Η έκφανση αυτή της πολιτικής βάσης ήταν η ακούσια ανάπτυξη μιας θεωρίας πολιτικής προσαρμογής, η οποία είχε ως πόλο τη συνεργασία με την πολιτική εξουσία και ως παραμέτρους την άσκηση πολιτικής κατευνασμού και της εκμετάλλευσης με ευφυή τρόπο των αδυναμιών του αντιπάλου, προκειμένου να πετύχει το μέγιστο ευεργετικό αποτέλεσμα.

Οι Φαναριώτες στην Βλαχία και τη Μολδαβία» | Πεμπτουσία


Πέραν της συνεργασίας με την οθωμανική εξουσία, οι Φαναριώτες, εκόντες άκοντες, οικειοποιήθηκαν μια «αυτοκρατορική ιδεολογία» συνεχιστών των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Σ’ αυτό είχαν προηγηθεί οι προκάτοχοί τους Βλάχοι και Μολδαβοί ηγεμόνες. Ωστόσο, και οι ίδιοι οι Φαναριώτες μέσω της αναζήτησης συγγενικών δεσμών με επιφανείς βυζαντινές οικογένειες και με την υιοθέτηση εθιμοτυπίας και τίτλων από το Βυζάντιο προσπάθησαν να ενταχθούν σ’ αυτή την αυτοκρατορική χριστιανική ιδεολογική παράδοση. Μέσα σ’ αυτή τη συνάφεια, περισσότερο από μεταγενέστερους ή και από τον ευρύτερο κύκλο αυλοκολάκων και λιγότερο από τους ίδιους τους Φαναριώτες, διατυπώθηκε η ιδέα της «ανάστασης του Βυζαντίου». Η ιδέα αυτή κυριαρχούσε στη λαϊκή χρησμολογία της εποχής και παρ’ όλο που κάποιοι Φαναριώτες την ασπάζονταν, είμαστε μακριά από το να υποστηρίξουμε ότι αποτελούσε βασικό στοιχείο της πολιτικής ιδεολογίας τους.


Συνεχίζοντας αυτή τη σκέψη της «ανάστασης του Βυζαντίου», κάποιοι, αδιευκρίνιστο πότε, διατύπωσαν την άποψη ότι οι Φαναριώτες υποστήριζαν την εκ των έσω ανατροπή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ή έστω τη σταδιακή και με ειρηνικό τρόπο υποκατάσταση των Οθωμανών Τούρκων από χριστιανούς στην ηγεσία της αυτοκρατορίας ή και στην ίδρυση ενός ελληνικού εθνικού κράτους. Η άποψη αυτή, η οποία είναι διαδεδομένη ακόμη και σε πρόσφατα δημοσιεύματα, δεν υποστηρίζεται από καμιά πηγή, ενώ φαίνεται ότι ο ίδιος ο Κ. Παπαρρηγόπουλος την πληροφορήθηκε για πρώτη φορά, χωρίς να την ασπάζεται, μόλις το 1878. Κατά συνέπεια, θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι οι Φαναριώτες αναφορικά με την πολιτική ταυτότητά τους κινούνταν με βάση ένα δίπολο: ως προς το παρελθόν με τον ευσεβή οικουμενικό χριστιανικό λαό και ως προς το παρόν με την οθωμανική ταυτότητα.
Έναντι του εθνικού προβλήματος και της Επανάστασης του 1821 η στάση των Φαναριωτών κρίνεται ως υποτονική. Παρ’ όλο που η περίοδος ακμής τους κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα συμπίπτει με την εμφάνιση της εθνικής ιδεολογίας στον οθωμανικό χώρο και την ολοένα και περισσότερο πολιτική και στρατιωτική διείσδυση των ευρωπαϊκών δυνάμεων, οι Φαναριώτες δέχονταν την πίεση των Ευρωπαίων για να συμπαραταχθούν μαζί τους ή να αναλάβουν δράση στις αρκετές απελευθερωτικές κινήσεις που συνέβησαν εκείνη την περίοδο.

Οι Φαναριώτες – Cognosco Team

Οι ίδιοι, πάντως, φαίνεται να κρατούν αποστασιοποιημένη στάση. Γι’ αυτό και οι εκθέσεις των ξένων διπλωματών βρίθουν από αρνητικά σχόλια και κρίσεις για τους Φαναριώτες. Αντίθετα, πριν από το 1798 ή και τα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα κανένα ελληνικό κείμενο δεν στιγμάτισε την πολιτική στάση των Φαναριωτών. Στην πρώτη δεκαετία του 19ου αιώνα και στον «Ρωσοαγγλογάλλο» και στην «Ελληνική Νομαρχία» οι Φαναριώτες θα καταγγελθούν ως εχθροί της ελευθερίας και της επανάστασης. Αυτή η στάση που διαμορφώθηκε σταδιακά στην κοινωνία θα οδηγήσει και τους Φιλικούς να διατηρήσουν μια επιφυλακτική στάση έναντι των Φαναριωτών. Από τους ελάχιστους Φαναριώτες που μυήθηκαν πριν από το 1821 στη Φιλική Εταιρεία ξεχωρίζουν ο Αλέξανδρος Υψηλάντης – ο οποίος, πάντως, βρισκόταν στη Ρωσία από χρόνια – και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος. Αντίθετα, αξιόλογος αριθμός Φαναριωτών εντάχθηκαν στον Αγώνα αμέσως μετά την έκρηξή του.

, , , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.