Η προσπάθεια αντίστασης του Αlasdair Macintyre

του Μανώλη Γ. Βαρδή,

Eυτυχώς υπάρχουν και τέτοια κείμενα (Μετά την αρετή. Μελέτη ηθικής θεωρίας, εκδόσεις Άρτος Ζωής, 2021). Κείμενα που ξεφεύγουν από την κυρίαρχη συστηματική περί ηθικής αντίληψη, θυμίζοντας μας την αξία των προ-νεωτερικών συστημάτων. Ο Αlasdair Macintyre σαφώς αποδίδει την θεωρία και την κουλτούρα της συγκινησιοκρατίας στα «απόνερα» του νιτσεϊσμού και της αδυναμίας άρθρωσης μίας αντικειμενικής ηθικής. Ο έρημος ο Νίτσε δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι έσπειρε τα σπέρματα μίας αντίληψης που «το νόημα και η χρήση της κάθε αξιολογικής πρότασης ανάγονται μόνο στην έκφραση των συναισθημάτων και στη συμπεριφορά..και ταυτόχρονα στον μετασχηματισμό των συναισθημάτων και της συμπεριφοράς των άλλων» (σελ. 81). Οι χαρακτήρες του μάνατζερ και του ψυχοθεραπευτή με την τεχνικότητά τους και την αδιαφορία τελικών κριτηρίων μίας πράξης, είναι οι τυπικές ενσαρκώσεις αυτής της κουλτούρας της εποχής μας. 

Οι ηθικές κρίσεις και αξιολογήσεις είναι ισόκυρες, δεν ανάγονται σε μία τελεολογία ούτε έχουν μία μεταφυσική ή ανθρωπολογική αναφορά, κατά συνέπεια στο έδαφος της απαξίωσης που καλλιέργησε ο νιτσεϊσμός, εύκολα έχουν πείσει ότι «κάτι κάνουν». Οι εύκολες ηθικές αξιολογήσεις περί λαϊκισμού, συντηρητισμού, δικαιωμάτων του ανθρώπου και οι πολλοί, πάρα πολλοί κανόνες, προσφέρουν μία επιδέξια θεατρική μίμηση ενός ελέγχου της κοινωνίας. «Αυτό που παρέχει αυθεντία και ισχύ στον δικό μας πολιτισμό είναι ο επιτυχημένος θεατρισμός» (σελ. 255). Η ηθική των ομηρικών ηρώων είναι μία ηθική που καθορίζεται από τον ρόλο τους στην κοινωνία, έτσι άλλωστε εξηγείται και η περίφημη προσβολή στο πρόσωπο του Αχιλλέα, είναι η ηθική των αριστοκρατών- πολεμιστών. Η ηθική του κλασικού Αριστοτέλη είναι το σύστημα κοινής δέσμευσης για την κοινή επιδίωξη του αγαθού της Πόλης. «Από αριστοτελική άποψη, μια νεωτερική φιλελεύθερη πολιτική κοινωνία δεν είναι παρά η συνάθροιση πολιτών του πουθενά με σκοπό την κοινή ασφάλεια» (σελ. 357). Δεν υπάρχει Πόλις παρά μόνο άτομα συναθροισμένα για την επιβίωση τους. Πόσο μακριά είμαστε από τους στόχους της κατεστημένης και παράνομης τρομοκρατίας. Τα φοβικά σύνδρομα της πανδημίας και πιο πριν της ισλαμιστικής τρομοκρατίας υπάρχουν γιατί δεν υπάρχει Πόλις. Για τον Αριστοτέλη σκοπός των ανθρώπινων πράξεων είναι ο αγαθός βίος, μόνο που η σχέση των μέσων με τον σκοπό είναι εσωτερική και όχι εξωτερική. Δεν θα ενδιέφερε τον Αριστοτέλη και τους μεσαιωνικούς συνεχιστές του μία εξωτερική θεώρηση των αρετών, όπως όταν αυτές είναι χρήσιμες ή ωφέλιμες (ωφελιμισμός) ή όταν επιβάλλονται από κάποιον Λόγο (καντιανισμός). Τα εξωγενή αγαθά, οι περιβόητες αριστείες των θεραπόντων του συστήματος που μας κυβερνά, είναι αντικείμενα ανταγωνισμού, στον οποίον αναπόφευκτα υπάρχουν νικητές και ηττημένοι. Για τον Αριστοτέλη, αντίθετα, το κοινό αγαθό είναι για όλη την κοινότητα. Σε κοινωνίες της επιδίωξης των εξωγενών αγαθών (χρήμα, καριέρα, υγεία, μόρφωση) τελικά η έννοια των αρετών διαβρώνεται και σχεδόν εκλείπει εντελώς, «παρόλο που τα είδωλά της μπορεί να συνεχίσουν να αφθονούν» (σελ. 441). 

Η στοχοθεσία του ατόμου, ακόμα και όταν μιλά για ηθική, είναι τόσο ατροφική, χαμένη στα εξηγητικά σχήματα των κοινωνικών επιστημών της εποχής μας που θέλουν να διαχωρίσουν τα «γεγονότα» από κάθε μορφής αξιολόγηση. Για τους αριστοτελικούς αρκετός λόγος ιστορικής εξήγησης είναι ότι για τη μοίρα μίας πόλης υπεύθυνη είναι η αδικία ενός τυράννου ή η γενναιότητα των υπερασπιστών της. Αυτές οι εξηγήσεις δεν ικανοποιούν πια, αλλά αναζητούνται δομές και αιτίες. Η δικαιοσύνη και η αρετή εκπίπτουν. Ο φοιτητής της εποχής μας μπορεί ίσως να εξηγήσει τις κοινωνικές δυνάμεις που οδήγησαν στην πτώση του Βυζαντίου, αλλά δεν θα έχει τίποτα να μας πει για την αδικία ή την αμαρτία των βυζαντινών που οδήγησαν στην πτώση. Θεωρητικές αναλύσεις, λοιπόν, που δεν οδηγούν πουθενά. Και «επειδή η αγνότητα της καρδιάς, έλεγε ο Κίρκεγκωρ, συνίσταται στο να επιθυμείς μόνο ένα πράγμα» (σελ. 454), η πολλαπλότητα των επιθυμιών έρχεται να από- ηθικοποιήσει ακόμα περισσότερο την κοινωνία. Στις προ-νεωτερικές εποχές οι άνθρωποι επιθυμούσαν ένα πράγμα, τώρα επιθυμούν πολλά ταυτόχρονα και αντιφατικά, άρα δεν μπορούν να συλλάβουν την έννοια της συνολικής και ενιαίας αγαθής ζωής, και ούτε να την επιδιώξουν. Η αφηγηματικότητα της ανθρώπινης ζωής δεν υπάρχει και το άτομο βιώνει τον εαυτό του θραυσματικά. «Για να απαντήσω στο ερώτημα, τι οφείλω να πράξω;, θα πρέπει πρώτα να μπορώ να απαντήσω στο ερώτημα, σε ποια ιστορία ή σε ποιες ιστορίες συμβαίνει να λαμβάνω μέρος;» (σελ. 482). Η αφηγηματικότητα της ζωής παρέχει την ενότητα στον εαυτό που τόσο την έχει ανάγκη. Ο εγκιβωτισμός της τρέχουσας βυζαντινής ιστορίας στην ιστορία του κόσμου από την Παλαιά Διαθήκη μέχρι τα έσχατα (από τους βυζαντινούς χρονογράφους), δίνει νόημα, η ένταξη της ατομικής μας ταλαιπωρίας στα βάσανα του προλεταριάτου που στα έσχατα θα κυριαρχήσει, δίνει νόημα, διότι η προσωπική ταυτότητα είναι «ακριβώς η ταυτότητα που προϋποτίθεται από την ενότητα του χαρακτήρα, η οποία, με τη σειρά της, απαιτείται από την ενότητα της αφήγησης» (σελ. 486). 

Εφόσον δεν υπάρχει αυτό, η ανθρώπινη ζωή δεν είναι ενοποιημένη, είναι αντίθετα πολυδιασπασμένη και αντιμετωπίζει τις αρετές και τα ελαττώματα ως ατομικές ιδιότητες. Οι σύγχρονες θεωρίες της διανεμητικής δικαιοσύνης θα μιλήσουν για πολλά, αλλά δεν θα μιλήσουν για αξία και για αφηγηματικό παρελθόν. Οι θεωρίες των Ρώλς και Νόζικ είναι οι τυπικές εκφράσεις μίας ατομικιστικής έννοιας περί δικαιοσύνης που αρέσουν γιατί ταιριάζουν στο άθυρμα. Η κατάληξη της ατομικιστικής (ωφελιμιστικής ή όποιας άλλης) εποχής είναι η βεμπεριανή σοσιαλδημοκρατία ή η ωμή τυραννία, για κάποιους μάλιστα μαρξιστές μία νιτσεϊκή φαντασίωση- για να παραφράσω τον Αlasdair Macintyre (σελ. 579). Τα οράματα των Μακρόν και των αυταρχισμών Πούτιν ή Κίνας είναι οράματα μόνο κατ’ όνομα αντίθετων στρατοπέδων. Το κοινό τους υπόβαθρο είναι η νεωτερική θεώρηση της κοινωνίας ως ατόμων τυχαία συναθροισμένων που κάπως θα πρέπει να επιβιώσουν. Η εκδοχή της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας (στη σύγχρονη εποχή μας), η εκδοχή της Ε.Ε., έχει τα όρια της στις εσωτερικές της αντιφάσεις (πράσινη ανάπτυξη και αύξηση των τιμών στην ενέργεια, μείωση της ρύπανσης στην Ευρώπη και εξαγωγή των αποβλήτων σε άλλες ηπείρους, όχι πόλεμος, αλλά μόνο στη γειτονιά μας), γιατί δεν μπορεί ο διασπασμένος εαυτός να ικανοποιηθεί, αφού θέλει ταυτόχρονα πολλά και διαφορετικά. Η εκδοχή της ωμής τυραννίας, τύπου Σαγκάης ή Πούτιν, βλέπει τα άτομα εντελώς απογυμνωμένα από κάθε κοινοτική διάσταση- είναι τόσο νέο-φιλελεύθερη που μερικές φορές, τους ξεφεύγει, και την ζηλεύουν οι ευρωπαίοι. Τα περιθώρια δράσης για τη νιτσεϊκή φαντασίωση (στυλ Χίτλερ και Στάλιν) είναι σήμερα περιθωριακή. Η ιστορία έχει βρει άλλους τρόπους. 

antifono.gr

, , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.