Λεγεώνα III Augusta: Ένας ύμνος στην στρατιωτική παράδοση της Ρώμης

Γράφει ο Μανώλης Χατζημανώλης

Μια από τις χαρακτηριστικότερες και πλέον συναρπαστικές ιστορίες που αποδεικνύουν τον άρρηκτο συναισθηματικό δεσμό των Ρωμαίων λεγεωναρίων με τις μονάδες τους, είναι αυτή της λεγεώνας

Μια από τις χαρακτηριστικότερες και πλέον συναρπαστικές ιστορίες που αποδεικνύουν τον άρρηκτο συναισθηματικό δεσμό των Ρωμαίων λεγεωναρίων με τις μονάδες τους, είναι αυτή της λεγεώνας III Augusta, με έδρα την επαρχία Αφρικής.

Το έτος 233/234 μ.Χ, και εκμεταλλευόμενοι την απουσία του όγκου των αυτοκρατορικών δυνάμεων στην Μεσοποταμία όπου ο αύγουστος Αλέξανδρος Σεβήρος διεξήγε εκστρατεία με μικτά αποτελέσματα κατά των Σασσανιδών Περσών, Αλαμαννοί και λοιποί Γερμανοί επιδρομείς ανέτρεψαν τις υποστελεχωμένες φρουρές στο Νωρικό, τη Ραιτία και την Άνω Γερμανία και λεηλάτησαν άγρια τις συνοριακές περιοχές. Αγανακτισμένοι από την αναποφασιστικότητα του Αυτοκράτορα να λάβει δραστικά μέτρα για την κρίση στα βόρεια σύνορα και λαμβάνοντας κατά την επιστροφή στον βορρά προσωπικές αναφορές για τον χαμό των οικογενειών τους που διέμεναν στις πληγείσες επαρχίες, στρατιώτες των λεγεώνων του Ρήνου τον δολοφόνησαν τελικά στο Mainz τον Μάρτιο του 235 μ.Χ και ανακήρυξαν νέο αυτοκράτορα τον Μαξιμίνο, τον έπαρχο στρατολογίας.

Ο Μαξιμίνος ο Θραξ, ένας εκρωμαϊσμένος «καραβανάς» ταπεινής καταγωγής από την επαρχία της Θράκης ή της Μοισίας που είχε ανέλθει επιτυχώς την κλίμακα της στρατιωτικής ιεραρχίας, αν και μέχρι την άνοιξη του 238 είχε νικήσει διαδοχικά τους Γερμανούς, τους Σαρμάτες και τους Κάρπους, ήταν εξαιρετικά αντιδημοφιλής στις τάξεις των αριστοκρατικής καταγωγής Ρωμαίων συγκλητικών. Καθώς δε οι πόλεμοι που διεξήγε ήταν εξαιρετικά δαπανηροί, η επαρχία της Αφρικής εξεγέρθηκε λόγω της βαριάς φορολογίας, ανακηρύσσοντας τον κυβερνήτη της ανθύπατο Γορδιανό Α’ και τον υιό του Γορδιανό Β’ αυτοκράτορες. Αν και οι δύο σφετεριστές αναγνωρίστηκαν σχεδόν άμεσα από την Σύγκλητο, οι άπειροι στρατιώτες τους συνετρίβησαν έξω από την επαρχιακή πρωτεύουσα Καρχηδόνα από τους σκληροτράχηλους άντρες της λεγεώνας III Augusta που είχε μείνει πιστή στον Μαξιμίνο. Έχοντας ως έδρα τους τον οικισμό Lambaesis από όπου αντιμετώπιζαν επί δύο αιώνες τις απειλές από την Μαυριτανία, οι λεγεωνάριοι της III Augusta διέθεταν τόσο τρομερή φήμη ώστε οι αντίπαλοί τους «πέταξαν τα όπλα τους και τράπηκαν σε φυγή χωρίς να περιμένουν την έφοδο του εχθρού. Ωθώντας και καταπατώντας ο ένας τον άλλον, περισσότεροι σκοτώθηκαν από μόνοι τους παρά από τον εχθρό» (Ηρωδιανός, 7.9.7). Ο υιός Γορδιανός σκοτώθηκε στην μάχη, ενώ ο πρεσβύτερος αυτοκτόνησε αργότερα. Η Σύγκλητος όμως, παρά την ήττα των Γορδιανών, εξέλεξε δύο νέους αυτοκράτορες από τις τάξεις της και οργάνωσε την άμυνα της Ιταλίας συνεχίζοντας το κίνημα.

Αφού διέβη με δυσκολία τις χιονισμένες Άλπεις, ο Μαξιμίνος καθηλώθηκε με τις δυνάμεις του έξω από τη Ακυιλία, στην βόρεια Ιταλία. Μπροστά στο φάσμα της δύσκολης πολιορκίας και με τις οικογένειές τους και τις οικίες τους στο έλεος της συγκλητικής παράταξης, οι λεγεωνάριοι της ιταλικής II Parthica, που είχε την έδρα της στο όρος Αlbanum λίγα χιλιόμετρα έξω από την Ρώμη, στασίασαν και δολοφόνησαν τον Μαξιμίνο και το σύνολο του επιτελείου του. Με την απειλή που αντιπροσώπευε ο Μαξιμίνος να έχει εκλείψει, οι Πραιτωριανοί στην Ρώμη εξόντωσαν τους αυτοκράτορες που εξέλεξε η Σύγκλητος και ανέβασαν στον θρόνο τον Γορδιανό Γ’ (εγγονό του ομώνυμου ανθυπάτου Αφρικής) ως υποχείριό τους. Από τις εκκαθαρίσεις που ακολούθησαν δεν γλίτωσε φυσικά η III Augusta, η οποία διαλύθηκε ατιμωτικά και σβήστηκε από τους στρατιωτικούς καταλόγους (damnatio memoriae) από τον νέο Αυτοκράτορα το 239 λόγω της υποστήριξης προς τον Μαξιμίνο, αλλά κυρίως για τον ρόλο της στον θάνατο των δύο συγγενών του το προηγούμενο έτος.

Τα λάβαρα και τα ιερά κειμήλια της άτυχης λεγεώνας βεβηλώθηκαν και καταστράφηκαν, ενώ ο τίτλος και ο αριθμός της σβήστηκαν από όλα τα μνημεία ώστε να εξαφανιστεί κάθε ίχνος της ύπαρξής της. Οι στρατιώτες αποστρατεύτηκαν ατιμωτικά άνευ σύνταξης, με αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς να καταντήσουν ληστές για να μπορέσουν να επιζήσουν. Το μόνο που έμεινε να θυμίζει την διαλυμένη III Augusta, ήταν ένα απόσπασμά της (vexillatio) που εκτελούσε καθήκοντα φρουράς στην περιοχή της Ραιτίας, επαρχία που κάλυπτε αλπικές περιοχές της σημερινής ανατολικής Ελβετίας, της νότιας Βαυαρίας και του Τυρόλο στην Αυστρία.

Πέρα από την ηθική, βαρύτατη ήταν και η κοινωνική περιθωριοποίηση που υφίσταντο οι άντρες μιας διαλυθείσας λεγεώνας, καθώς αυτή αποτελούσε για τον λεγεωνάριο ό,τι η πόλη-κράτος για τον Έλληνα πολίτη-οπλίτη της κλασικής περιόδου· παιδιά του στρατοπέδου οι περισσότεροι, τέκνα στρατιωτικών με ντόπιες γυναίκες, οι λεγεωνάριοι ήταν άρρηκτα δεμένοι με την μονάδα τους. Στην ευρύτερη περιοχή των στρατοπέδων (castri), και καθώς οι λεγεώνες είχαν αποκτήσει πλέον μόνιμες βάσεις με αποτέλεσμα να «δένονται» κοινωνικά και οικονομικά με τις περιοχές όπου έδρευαν, είχαν διαμορφωθεί με το πέρασμα του χρόνου κανονικοί οικισμοί (canabae) που εκτός από ταβέρνες και καταστήματα για να καλύπτονται οι ανάγκες των στρατιωτών είχαν επεκταθεί ώστε να περιλαμβάνουν και τις κατοικίες των στρατιωτικών οικογενειών. Πόλεις όπως η σύγχρονη Βιέννη, το Στρασβούργο, το Λονδίνο και το Βελιγράδι εξελίχθηκαν από αυτούς ακριβώς τους αυτοσχέδιους οικισμούς.

Δεν είναι περίεργο λοιπόν που οι εναπομείναντες λεγεωνάριοι της III Augusta oρκίστηκαν να επιστρέψουν στην Αφρική και να δουν την λεγεώνα τους να αναγεννάται. Πράγματι, 15 χρόνια μετά, και αφού οι άνδρες της εξευτελισμένης αυτής μονάδας κατάφεραν να διατηρήσουν το ανεξάρτητο πνεύμα τους αρνούμενοι πεισματικά να γίνουν οργανικό τμήμα της ραιτικής λεγεώνας III Italica ακόμα και όταν αναγκάστηκαν να δεχθούν αξιωματικούς της, θα ερχόταν η ώρα να κάνουν τους όρκους τους πραγματικότητα.

Δύο χρόνια μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Δέκιου σε μάχη εναντίον των Γότθων στην Κάτω Μοισία το 251 μ.Χ, ξέσπασε νέος εμφύλιος μεταξύ του διαδόχου του, Τριβωνιανού Γάλλου, και του διοικητή των ρωμαϊκών δυνάμεων της Μοισίας, Αιμιλιανού. Ενώ ο Γάλλος στην Ρώμη είχε επικεντρωθεί στην προετοιμασία εκστρατείας κατά των Περσών και είχε στείλει γι’ αυτόν τον σκοπό τον πατρίκιο Βαλεριανό στον Ρήνο για να κινητοποιήσει τις εκεί λεγεώνες, ο Αιμιλιανός κατανίκησε τους Κάρπους και τους Γότθους το 253 μ.Χ και, αφού ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τα στρατεύματά του, εισέβαλε στην Ιταλία. Εκεί, σε μάχη που έλαβε χώρα στην Interamna Nahars στην σημερινή περιοχή Ούμπρια της βορειανατολικής Ιταλίας, ο Γάλλος ηττήθηκε και δολοφονήθηκε τον Αύγουστο του ίδιου έτους από αποκαρδιωμένους φρουρούς του. Η κατάσταση ανατράπηκε εκ νέου όμως, όταν στο άκουσμα της καθόδου του Βαλεριανού με υπέρτερες δυνάμεις από τον Ρήνο στην Ιταλία οι άντρες του Αιμιλιανού στασίασαν και τον δολοφόνησαν στο Σπολέτο· o Βαλεριανός ανακηρύχθηκε νέος αυτοκράτορας και όρισε τον υιό του Γαλλιηνό συναυτοκράτορα.

Αποτέλεσμα εικόνας για iii augusta legion

Στην νίκη του Βαλεριανού κατά του ανταγωνιστή του, σημαντική υπήρξε και η συμβολή των λεγεώνων της Ραιτίας, μεταξύ των οποίων υπηρετούσαν και οι άνδρες του vexillatio της III Augusta. Ως ανταμοιβή για την στήριξή τους, και έχοντας παράλληλα να αντιμετωπίσει και την εξέγερση βερβερικών φυλών στην επαρχία της Αφρικής, ο Βαλεριανός έδωσε εντολή ανασύστασης της διαλυμένης λεγεώνας με πυρήνα το απόσπασμά της που υπηρετούσε την τελευταία 15ετία στην Ευρώπη. Στις 22 Οκτωβρίου 253 μ.Χ οι άντρες της αναγεννημένης λεγεώνας III Augusta restituta (ανασυγκροτηθείσα) επέστρεψαν θριαμβευτικά στην παλιά τους έδρα στην Lambaesis, όπου μετά από σκληρό επταετή αγώνα κατάφεραν να καταπνίξουν (προσωρινά) την βερβερική εξέγερση. Η ιστορία τους αποτελεί μια από τις τρανότερες αποδείξεις της πολεμικής virtus των Ρωμαίων στρατιωτών, ακόμα και σε αυτήν την ύστερη περίοδο, και της άνευ όρων πίστης τους στην λεγεώνα τους…

, με έδρα την επαρχία Αφρικής.

Το έτος 233/234 μ.Χ, και εκμεταλλευόμενοι την απουσία του όγκου των αυτοκρατορικών δυνάμεων στην Μεσοποταμία όπου ο αύγουστος Αλέξανδρος Σεβήρος διεξήγε εκστρατεία με μικτά αποτελέσματα κατά των Σασσανιδών Περσών, Αλαμαννοί και λοιποί Γερμανοί επιδρομείς ανέτρεψαν τις υποστελεχωμένες φρουρές στο Νωρικό, τη Ραιτία και την Άνω Γερμανία και λεηλάτησαν άγρια τις συνοριακές περιοχές. Αγανακτισμένοι από την αναποφασιστικότητα του Αυτοκράτορα να λάβει δραστικά μέτρα για την κρίση στα βόρεια σύνορα και λαμβάνοντας κατά την επιστροφή στον βορρά προσωπικές αναφορές για τον χαμό των οικογενειών τους που διέμεναν στις πληγείσες επαρχίες, στρατιώτες των λεγεώνων του Ρήνου τον δολοφόνησαν τελικά στο Mainz τον Μάρτιο του 235 μ.Χ και ανακήρυξαν νέο αυτοκράτορα τον Μαξιμίνο, τον έπαρχο στρατολογίας.

Ο Μαξιμίνος ο Θραξ, ένας εκρωμαϊσμένος «καραβανάς» ταπεινής καταγωγής από την επαρχία της Θράκης ή της Μοισίας που είχε ανέλθει επιτυχώς την κλίμακα της στρατιωτικής ιεραρχίας, αν και μέχρι την άνοιξη του 238 είχε νικήσει διαδοχικά τους Γερμανούς, τους Σαρμάτες και τους Κάρπους, ήταν εξαιρετικά αντιδημοφιλής στις τάξεις των αριστοκρατικής καταγωγής Ρωμαίων συγκλητικών. Καθώς δε οι πόλεμοι που διεξήγε ήταν εξαιρετικά δαπανηροί, η επαρχία της Αφρικής εξεγέρθηκε λόγω της βαριάς φορολογίας, ανακηρύσσοντας τον κυβερνήτη της ανθύπατο Γορδιανό Α’ και τον υιό του Γορδιανό Β’ αυτοκράτορες. Αν και οι δύο σφετεριστές αναγνωρίστηκαν σχεδόν άμεσα από την Σύγκλητο, οι άπειροι στρατιώτες τους συνετρίβησαν έξω από την επαρχιακή πρωτεύουσα Καρχηδόνα από τους σκληροτράχηλους άντρες της λεγεώνας III Augusta που είχε μείνει πιστή στον Μαξιμίνο. Έχοντας ως έδρα τους τον οικισμό Lambaesis από όπου αντιμετώπιζαν επί δύο αιώνες τις απειλές από την Μαυριτανία, οι λεγεωνάριοι της III Augusta διέθεταν τόσο τρομερή φήμη ώστε οι αντίπαλοί τους «πέταξαν τα όπλα τους και τράπηκαν σε φυγή χωρίς να περιμένουν την έφοδο του εχθρού. Ωθώντας και καταπατώντας ο ένας τον άλλον, περισσότεροι σκοτώθηκαν από μόνοι τους παρά από τον εχθρό» (Ηρωδιανός, 7.9.7). Ο υιός Γορδιανός σκοτώθηκε στην μάχη, ενώ ο πρεσβύτερος αυτοκτόνησε αργότερα. Η Σύγκλητος όμως, παρά την ήττα των Γορδιανών, εξέλεξε δύο νέους αυτοκράτορες από τις τάξεις της και οργάνωσε την άμυνα της Ιταλίας συνεχίζοντας το κίνημα.

Αφού διέβη με δυσκολία τις χιονισμένες Άλπεις, ο Μαξιμίνος καθηλώθηκε με τις δυνάμεις του έξω από τη Ακυιλία, στην βόρεια Ιταλία. Μπροστά στο φάσμα της δύσκολης πολιορκίας και με τις οικογένειές τους και τις οικίες τους στο έλεος της συγκλητικής παράταξης, οι λεγεωνάριοι της ιταλικής II Parthica, που είχε την έδρα της στο όρος Αlbanum λίγα χιλιόμετρα έξω από την Ρώμη, στασίασαν και δολοφόνησαν τον Μαξιμίνο και το σύνολο του επιτελείου του. Με την απειλή που αντιπροσώπευε ο Μαξιμίνος να έχει εκλείψει, οι Πραιτωριανοί στην Ρώμη εξόντωσαν τους αυτοκράτορες που εξέλεξε η Σύγκλητος και ανέβασαν στον θρόνο τον Γορδιανό Γ’ (εγγονό του ομώνυμου ανθυπάτου Αφρικής) ως υποχείριό τους. Από τις εκκαθαρίσεις που ακολούθησαν δεν γλίτωσε φυσικά η III Augusta, η οποία διαλύθηκε ατιμωτικά και σβήστηκε από τους στρατιωτικούς καταλόγους (damnatio memoriae) από τον νέο Αυτοκράτορα το 239 λόγω της υποστήριξης προς τον Μαξιμίνο, αλλά κυρίως για τον ρόλο της στον θάνατο των δύο συγγενών του το προηγούμενο έτος.

Τα λάβαρα και τα ιερά κειμήλια της άτυχης λεγεώνας βεβηλώθηκαν και καταστράφηκαν, ενώ ο τίτλος και ο αριθμός της σβήστηκαν από όλα τα μνημεία ώστε να εξαφανιστεί κάθε ίχνος της ύπαρξής της. Οι στρατιώτες αποστρατεύτηκαν ατιμωτικά άνευ σύνταξης, με αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς να καταντήσουν ληστές για να μπορέσουν να επιζήσουν. Το μόνο που έμεινε να θυμίζει την διαλυμένη III Augusta, ήταν ένα απόσπασμά της (vexillatio) που εκτελούσε καθήκοντα φρουράς στην περιοχή της Ραιτίας, επαρχία που κάλυπτε αλπικές περιοχές της σημερινής ανατολικής Ελβετίας, της νότιας Βαυαρίας και του Τυρόλο στην Αυστρία.

Πέρα από την ηθική, βαρύτατη ήταν και η κοινωνική περιθωριοποίηση που υφίσταντο οι άντρες μιας διαλυθείσας λεγεώνας, καθώς αυτή αποτελούσε για τον λεγεωνάριο ό,τι η πόλη-κράτος για τον Έλληνα πολίτη-οπλίτη της κλασικής περιόδου· παιδιά του στρατοπέδου οι περισσότεροι, τέκνα στρατιωτικών με ντόπιες γυναίκες, οι λεγεωνάριοι ήταν άρρηκτα δεμένοι με την μονάδα τους. Στην ευρύτερη περιοχή των στρατοπέδων (castri), και καθώς οι λεγεώνες είχαν αποκτήσει πλέον μόνιμες βάσεις με αποτέλεσμα να «δένονται» κοινωνικά και οικονομικά με τις περιοχές όπου έδρευαν, είχαν διαμορφωθεί με το πέρασμα του χρόνου κανονικοί οικισμοί (canabae) που εκτός από ταβέρνες και καταστήματα για να καλύπτονται οι ανάγκες των στρατιωτών είχαν επεκταθεί ώστε να περιλαμβάνουν και τις κατοικίες των στρατιωτικών οικογενειών. Πόλεις όπως η σύγχρονη Βιέννη, το Στρασβούργο, το Λονδίνο και το Βελιγράδι εξελίχθηκαν από αυτούς ακριβώς τους αυτοσχέδιους οικισμούς.

Δεν είναι περίεργο λοιπόν που οι εναπομείναντες λεγεωνάριοι της III Augusta oρκίστηκαν να επιστρέψουν στην Αφρική και να δουν την λεγεώνα τους να αναγεννάται. Πράγματι, 15 χρόνια μετά, και αφού οι άνδρες της εξευτελισμένης αυτής μονάδας κατάφεραν να διατηρήσουν το ανεξάρτητο πνεύμα τους αρνούμενοι πεισματικά να γίνουν οργανικό τμήμα της ραιτικής λεγεώνας III Italica ακόμα και όταν αναγκάστηκαν να δεχθούν αξιωματικούς της, θα ερχόταν η ώρα να κάνουν τους όρκους τους πραγματικότητα.

Δύο χρόνια μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Δέκιου σε μάχη εναντίον των Γότθων στην Κάτω Μοισία το 251 μ.Χ, ξέσπασε νέος εμφύλιος μεταξύ του διαδόχου του, Τριβωνιανού Γάλλου, και του διοικητή των ρωμαϊκών δυνάμεων της Μοισίας, Αιμιλιανού. Ενώ ο Γάλλος στην Ρώμη είχε επικεντρωθεί στην προετοιμασία εκστρατείας κατά των Περσών και είχε στείλει γι’ αυτόν τον σκοπό τον πατρίκιο Βαλεριανό στον Ρήνο για να κινητοποιήσει τις εκεί λεγεώνες, ο Αιμιλιανός κατανίκησε τους Κάρπους και τους Γότθους το 253 μ.Χ και, αφού ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας από τα στρατεύματά του, εισέβαλε στην Ιταλία. Εκεί, σε μάχη που έλαβε χώρα στην Interamna Nahars στην σημερινή περιοχή Ούμπρια της βορειανατολικής Ιταλίας, ο Γάλλος ηττήθηκε και δολοφονήθηκε τον Αύγουστο του ίδιου έτους από αποκαρδιωμένους φρουρούς του. Η κατάσταση ανατράπηκε εκ νέου όμως, όταν στο άκουσμα της καθόδου του Βαλεριανού με υπέρτερες δυνάμεις από τον Ρήνο στην Ιταλία οι άντρες του Αιμιλιανού στασίασαν και τον δολοφόνησαν στο Σπολέτο· o Βαλεριανός ανακηρύχθηκε νέος αυτοκράτορας και όρισε τον υιό του Γαλλιηνό συναυτοκράτορα.

Στην νίκη του Βαλεριανού κατά του ανταγωνιστή του, σημαντική υπήρξε και η συμβολή των λεγεώνων της Ραιτίας, μεταξύ των οποίων υπηρετούσαν και οι άνδρες του vexillatio της III Augusta. Ως ανταμοιβή για την στήριξή τους, και έχοντας παράλληλα να αντιμετωπίσει και την εξέγερση βερβερικών φυλών στην επαρχία της Αφρικής, ο Βαλεριανός έδωσε εντολή ανασύστασης της διαλυμένης λεγεώνας με πυρήνα το απόσπασμά της που υπηρετούσε την τελευταία 15ετία στην Ευρώπη. Στις 22 Οκτωβρίου 253 μ.Χ οι άντρες της αναγεννημένης λεγεώνας III Augusta restituta (ανασυγκροτηθείσα) επέστρεψαν θριαμβευτικά στην παλιά τους έδρα στην Lambaesis, όπου μετά από σκληρό επταετή αγώνα κατάφεραν να καταπνίξουν (προσωρινά) την βερβερική εξέγερση. Η ιστορία τους αποτελεί μια από τις τρανότερες αποδείξεις της πολεμικής virtus των Ρωμαίων στρατιωτών, ακόμα και σε αυτήν την ύστερη περίοδο, και της άνευ όρων πίστης τους στην λεγεώνα τους…

, , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.