Μάταιη πάλη με την Ρώμη: Η άνοδος και η πτώση της Παλμύρας

Γράφει ο Μανώλης Χατζημανώλης

Μετά την νίκη του πατρικίου Βαλεριανού εναντίον του σφετεριστή Αιμιλιανού και την στέψη του ως αυτοκράτορα το 253 μ.Χ, σειρά είχε η άμεση αποκατάσταση των παραβιασμένων από κάθε σημείο του ορίζοντα συνόρων της Αυτοκρατορίας.

Πράγματι, ενώ ο υιός του Βαλεριανού και συναυτοκράτορας Γαλλιηνός ανέλαβε τον αγώνα εναντίον των γερμανικών φυλών κατά μήκος του Ρήνου και του Δούναβη, ο ίδιος ο αυτοκράτορας εκστράτευσε με ισχυρές δυνάμεις (περ. 70.000 άνδρες) για να ανακτήσει τις ανατολικές επαρχίες. Συνετρίβη όμως από τον Σασσανίδη Βασιλέα των Βασιλέων Σαπώρ Α’ σε μάχη στην Έδεσσα της Συρίας το 260 μ.Χ και μαζί με δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες του κατέληξε αιχμάλωτος στα βάθη της Περσίας.

Με τον Γαλλιηνό εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά και με το ανατολικό σύνορο απογυμνωμένο από στρατεύματα, ο σασσανιδικός στρατός χωρίστηκε σε επιδρομικές φάλαγγες που δήωσαν άγρια την Συρία και τις νότιες περιοχές της Μικράς Ασίας. Η μοναδική σημαντική ρωμαϊκή αντίδραση ήρθε τελικά από τον υποτελή της Ρώμης Οδέναθο, βασιλιά της ισχυρής συριακής πόλεως-κράτους Παλμύρας, ο οποίος με μια ad hoc δύναμη που περιλάμβανε Σύριους τοξότες, κατάφρακτους ιππείς και τα υπολείμματα των ρωμαϊκών φρουρών κατεδίωξε τον σασσανιδικό στρατό που επέστρεφε κατάφορτος λαφύρων πίσω στην Περσία και, αφού τον πρόλαβε μεταξύ των πόλεων Ζεύγμα και Σαμόσατα δυτικά του Ευφράτη, τον νίκησε επιφέροντάς του μεγάλες απώλειες. Ο Σύριος ηγεμόνας κατόπιν πραγματοποίησε σειρά επιδρομών στο σασσανιδικό Ιράκ μεταξύ των ετών 260-267, ενώ ανταμείφθηκε για την δράση του από τον Αυτοκράτορα με τους τίτλους του dux romanorum (διοικητής των ρωμαϊκών δυνάμεων της Ανατολής) και του corrector totius orientis. Με τον Γαλλιηνό παγιδευμένο στην Ιταλία μεταξύ των Αλαμαννών και Γότθων εισβολέων στα βόρεια και στα ανατολικά και της αποσχισθείσας Γαλατικής Αυτοκρατορίας του στασιαστή Πόστουμου στα δυτικά, ο παλμυρινός έλεγχος στις ανατολικές επαρχίες είχε ουσιαστικά εδραιωθεί με τις αυτοκρατορικές ευλογίες. Μετά τον θάνατο του Οδέναθου δε το 267 μ.Χ τα ηνία ανέλαβε η σύζυγός του Ζηνοβία, η οποία ως το 270 είχε επεκτείνει την εξουσία της στην Αραβία και στην Αίγυπτο, ενώ σε μια επίδειξη αυθάδειας προς την Ρώμη προώθησε τον υιό της Βαβάλλαθο ως ισότιμο του νόμιμου Αυτοκράτορα.

Αποτέλεσμα εικόνας για palmyran empire
Το κράτος της Παλμύρας στο απόγειο του

Η κατάσταση όμως άλλαξε μετά το 270 μ.Χ, όταν μετά την ανατροπή του Γαλλιηνού το 268 αναρριχήθηκε στον θρόνο της Ρώμης ο στρατηγός Αυρηλιανός. Μετά από διαδοχικές ρωμαϊκές νίκες εναντίον των Γότθων, των Ιουθούγγιων και των Ιαζύγων Σαρματών κατά την περίοδο 268-271 μ.Χ, οι κεντρικές ευρωπαϊκές επαρχίες της Αυτοκρατορίας είχαν πλέον εξασφαλιστεί και ο νέος αυτοκράτορας μπορούσε πια να στραφεί ανατολικά για να υποτάξει την ατίθαση βασίλισσα. Ο στρατηγός Πρόβος στάλθηκε να ανακαταλάβει την Αίγυπτο, ενώ ο ίδιος ο Αυρηλιανός εισέβαλε στην Συρία. Μετά από μια πρώτη νίκη στην Ιμαούς, κοντά στην Αντιόχεια, η αποφασιστική μάχη με τους Παλμυρινούς δόθηκε στην Έμεσα (σημερινή Homs) το 272 μ.Χ.

Σύμφωνα με τον ιστορικό Ζώσιμο (1.52-53), ο στρατός της Παλμύρας αριθμούσε περί τους 70.000 άνδρες, με τον Παλμυρινό στρατηγό Ζάβδα να εναποθέτει τις ελπίδες του στους βαριά θωρακισμένους κατάφρακτους ιππείς του που είχαν παραταχθεί στις πτέρυγες. Οι αυτοκρατορικές δυνάμεις από την άλλη (180.000 άνδρες) περιλάμβαναν πεζικό από τις σκληροτράχηλες λεγεώνες της Μοισίας και της Παννονίας, Κέλτες στρατιώτες από τις λεγεώνες του Νορικού και της Ραιτίας, επίλεκτες κοόρτεις Πραιτοριανών, επίστρατους από τα Τύανα της Καππαδοκίας, καθώς και vexillationes (αποσπάσματα) των λεγεώνων της Μεσοποταμίας, της Συρίας, της Φοινίκης και της Παλαιστίνης. Στις πτέρυγες και απέναντι από τους Παλμυρινούς κατάφρακτους είχαν αναπτυχθεί Δαλματοί και ελαφρά οπλισμένοι Μαυριτανοί ιππείς.

Κατά την μάχη που είχε προηγηθεί στην Ιμαούς, οι ελαφρύτερα οπλισμένοι αυτοκρατορικοί ιππείς είχαν παρασύρει τους Σύριους κατάφρακτους σε άτακτη καταδίωξη χρησιμοποιώντας το τέχνασμα της προσποιητής υποχώρησης· καθώς το βάρος της πανοπλίας τους και η ζέστη άρχισε να τους καταβάλλει, οι Παλμυρινοί ιππείς έχασαν την συνοχή τους με αποτέλεσμα, όταν οι Ρωμαίοι ιππείς τελικά αντεπιτέθηκαν όπως προβλεπόταν, να βρεθούν σε δυσχερή θέση και να κατακερματιστούν.

Την ίδια επιτυχημένη τακτική προσπάθησαν να εφαρμόσουν οι αυτοκρατορικοί ιππείς και στην Έμεσα· οι Παλμυρινοί ομόλογοί τους όμως, έχοντας διδαχθεί από την προηγούμενη πανωλεθρία, επιτέθηκαν ορμητικά προκαλώντας βαρύτατες απώλειες στους αυτοκρατορικούς που δεν πρόλαβαν να αναδιπλωθούν έγκαιρα και τους εξανάγκασαν σε άτακτη υποχώρηση. Βλέποντας οι Ρωμαίοι πεζοί την εξέλιξη της σύγκρουσης στις πτέρυγες, και καθώς το παλμυρινό ιππικό είχε αποδιοργανωθεί καταδιώκοντας το ρωμαϊκό, στράφηκαν προς τα πίσω και επιτέθηκαν στους διασκορπισμένους ιππείς του εχθρού. Ακολούθησε πολύνεκρη σύγκρουση, όπου διακρίθηκαν ιδιαίτερα τα εξοπλισμένα με κεφαλοθραύστες και ρόπαλα παλαιστινιακά στρατεύματα που προκάλεσαν βαρύτατες απώλειες στους παλμυρινούς κατάφρακτους συντρίβοντας τις χάλκινες και σιδερένιες πανοπλίες τους. Τρομοκρατημένοι από την αποτελεσματικότητα των Παλαιστινίων ροπαλοφόρων, οι Παλμυρινοί τράπηκαν σε φυγή καταπατώντας πάνω στην σύγχυση τούς δικούς τους πεζούς και “γεμίζοντας την πεδιάδα με πτώματα ανδρών και αλόγων” (Ζώσιμος, 1.52-53).

Η συντριπτική ρωμαϊκή νίκη οδήγησε άμεσα στην πολιορκία της συριακής πόλης, ενώ η ίδια η Ζηνοβία συνελήφθη από Ρωμαίους στρατιώτες καθώς προσπαθούσε να διαφύγει στην Περσία για να ζητήσει την βοήθεια του Σασσανίδη ηγεμόνα. Με την βασίλισσά τους αιχμάλωτη, οι Παλμυρινοί ζήτησαν ειρήνη από τον Αυτοκράτορα και η πόλη αλώθηκε από τους Ρωμαίους.

Αποτέλεσμα εικόνας για queen zenobia captive
Η Ζηνοβία αιχμάλωτη των Ρωμαίων, τρόπαιο στον θρίαμβο του Αυρηλιανού

Η Παλμύρα, ένα πραγματικό διαμάντι της ερήμου που όφειλε τον πλούτο της στο διαμετακομιστικό εμπόριο με την Ανατολή, θα έπεφτε τελικά στην αφάνεια, ενώ ο Αυρηλιανός, μετά την νίκη του εναντίον του τελευταίου “Γαλάτη” αυτοκράτορα στη σημερινή Σαλόν το 274 μ.Χ και την τελική επανένωση της Αυτοκρατορίας, θα ανακηρυσσόταν από την ρωμαϊκή Σύγκλητο Restitutor Orbis, «Αποκαταστάτης της Οικουμένης». Θα κατέληγε δολοφονημένος το 275 στην Θράκη ενώ προετοίμαζε εκστρατεία κατά της Περσίας, θύμα και αυτός του αέναου παιχνιδιού εξουσίας της εποχής της Κρίσης του 3ου αιώνα…

, , , , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.