Το “χρέος της εφημερίας” στον Χρήστο Μαλεβίτση

Σπύρος Α. Γεωργίου, εκπαιδευτικός – συγγραφέας
Κως, 9 Οκτωβρίου 2021

Εισήγηση από την εκδήλωση του Κέντρου Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας «Ιπποκράτης» με θέμα: «Ο φιλόσοφος, στοχαστής και συγγραφέας Χρήστος Μαλεβίτσης».

Η Φιλοσοφία και η Θρησκεία είναι οι μόνες πνευματικές δραστηριότητες του ανθρώπου που αποτόλμησαν να δώσουν συνολικές απαντήσεις στην απορία του ανθρώπου για το τι είναι ο κόσμος ή για το ποιος είναι ο προορισμός του. Είναι οι μόνες δραστηριότητες που επιχείρησαν να εντάξουν το επί μέρους στο όλον. Και που είπαν ότι το επί μέρους παίρνει νόημα μόνον από το όλον.”

Χρήστος Μαλεβίτσης

Γιά τόν Χρῆστο Μαλεβίτση, μιά ἀπό τίς πιό ἄγρυπνες συνειδήσεις τοῦ καιροῦ μας,τό ὑπάρχειν εἶναι τό πιό θαυμαστό καί συνταρακτικό συμβάν. Κινούμενος ἀνάμεσα στό φιλοσοφεῖν καί τό θρησκεύεσθαι ἀγωνίζεται ὁ Χρῆστος Μαλεβίτσης νά ἀναδείξει τήν ὑπερβατική ὑπόσταση τοῦ ἀνθρώπου μέ ἀπώτερο στόχο νά συνειδητοποιηθεῖ – ἀπό τόν ἄνθρωπο – καί νά σημανθεῖ μέ νόημα ἡ κάθε στιγμή τῆς παρουσίας του.

Διότι κάθε στιγμή ἐξαγγέλλεται τό θαῦμα τοῦ ὑπάρχειν καί προοιωνίζεται τή διάνοιξη τῆς συνείδησης τοῦ ἀνθρώπου καί τή μετουσίωσή του σέ πρόσωπο. Σέ πρόσωπο στό ὁποῖο ἐπικυρώνεται ἡ ἄρρητος δόξα τοῦ πνεύματος και νοηματοδοτεῖται ἡ ὕπαρξη.

Μας παραδίδει ο αείμνηστος Χρήστος Μαλεβίτσης:

«Κάθε ἀτομική ὑπαρξη, στόν μεγαλειώδη ἀγῶνα της κατά τῶν ἐγκοσμίων ἀντιξοοτήτων, βιώνει μέγιστο κάματο καθώς κρατάει στά χέρια της ὡς ὑψηλή μαρτυρία τόν μαργαρίτη τοῦ μεγάλου ἀγγέλματος καί ταυτοχρόνως ρίχνεται στή φθορά μιᾶς φρενήρους τυχαιότητας. Πῶς ὅμως μπορεῖ νά συντελεστεῖ ὁ “ξυπνημός” ἀπ’ αὐτόν τόν κάματο; Μήπως μέ τή γνώση; Ὁ “ἀπόλυτος ξυπνημός” δέν μπορεῖ νά πραγματοποιηθεῖ μέ τήν ἐπιστημονική γνώση τῶν πραγμάτων, ἡ ὁποία εἶναι πάντοτε μερική καί ἐργαλειακή. Αὐτό σημαίνει πώς πρόκειται γιά κάτι ἄλλο. Ὁ “ἀπόλυτος ξυπνημός” θά συντελεσθεῖ στόν ὁρίζοντα τῆς γνώσης τοῦ Θεοῦ – χάρη στήν πνευματικότητα . Ἡ πνευματικότητα εἶναι καταστατικό στοιχεῖο τοῦ ἀνθρώπου. Εἶναι ἡ διάνοιξη τῆς συνειδήσεως πρός τό βάθος τῆς ὑπάρξεως∙ εἶναι ἡ αὐτοσυνειδησία. Πρόκειται γιά τή μεγάλη δωρεά μέ τήν ὁποία ἐπροικίσθη ὁ ἄνθρωπος. Γι’ αὐτό ὁ ἄνθρωπος ἀποτελεῖ τό κεντρικό σημεῖο τῆς ὑπάρξεως, ἔστω κι ἄν εἶναι ἕνα μόριο σκόνης μέσα στό ἄπειρο σύμπαν – διότι αὐτό τό μόριο σκόνης κομίζει ἕνα ἄλλο ἄπειρο μέσα του, τό πνευματικό.

Ἡ αὐτοσυνειδησία (που μαρτυρεί ότι η ζωή είναι ενσάρκωση του πνεύματος) προσομοιάζει μέ ρωγμή ἐλευθερίας καί νοηματίζεται κυρίως μέ τήν παίδευση – ἐφόσον ὁ ἔσχατος ὅρος τῆς Παιδείας εἶναι ἡ ἀγωγή πρός το βάθος τῆς ὑπάρξεως. Ὁπως προαναφέρθηκε τό θαῦμα τοῦ ὑπάρχειν ἐξαγγέλλεται κάθε στιγμή. Καθώς ὅμως ὁ ἄνθρωπος τελεῖ κάθε στιγμή ὑπό τόν διανοιγμένο ὁρίζοντα τοῦ πνεύματος – πού “ὅπου θέλει πνεῖ”- τό αἴτημα τῆς ἐξόδου ἀπό τήν τύρβη τοῦ ἀγοραίου συνιστά κάτι τραγικόν∙ καί το τραγικόν εἶναι ἡ συνειδητοποίηση τῆς συντριβῆς τοῦ ἀνθρώπου στά ὄριά του.»

Προφανώς, δεν υπάρχει τραγικόν σε κάθε συντριβή αλλά μόνον εκεί που υπάρχει συνειδητοποίηση αυτής της καταστροφής. Και είναι τραγική επειδή ο άνθρωπος δεν βιώνει τη συνειδητοποίηση των ορίων του στο (αβαθές) πεδίο της εγκοσμιότητας αλλά στο πεδίο της πνευματικότητας – εσωτερικά. Τούτο βεβαίως είναι ένα σπουδαίο συμβάν ∙ και είναι σπουδαίο διότι (δυνητικά) κομίζει εντός του – την “υπέρβαση”. Αφού όμως το απαιτούμενο – για την “υπέρβαση”- είναι το πέρασμα στη “βασιλεία του πνεύματος” αυτό κατατείνει, εντέλει, (όπως σημειώνει ο Χρ. Μαλεβίτσης) στο να «ἔχουμε τόν ἄνθρωπο – πρόσωπο ∙ τόν ἄνθρωπο στήν πνευματική του ἐκδοχή καί ὄχι ἁπλῶς στή βιολογική του ἐκδοχή

Η πνευματικότητα, λοιπόν, μεταρσιώνει / μετουσιώνει την ανθρώπινη ύπαρξη σέ πρόσωπο. Κι επειδή είναι φανέρωση της δωρεάς του πνεύματος προσφέρει στην ανθρώπινη ύπαρξη τη δυνατότητα υπέρβασης του τραγικού – καθώς παρακινεί τη συνείδηση προς “ἐμβιώσεις τοῦ ἐσχάτου”.

Ο Χρήστος Μαλεβίτσης καταφάσκει με τον καθολικό χαρακτήρα της πνευματικότητας επισημαίνοντας τα εξής: «ὁ ἄνθρωπος ἔρχεται στόν κόσμο γιά νά ἐκπληρώσει «κάτι ἄλλο» πέρα («μετά») ἀπό τόν φυσικό προορισμό του, πού εἶναι ἡ βιολογική ζωή καί ἡ ἀναπαραγωγή της. Ἄρα νιώθει βασανιστικά τήν ἀπουσία τῆς ἀληθινῆς ζωῆς καί γι’ αὐτό ἐπιδιώκει τήν παρουσία ἑνός ἰδεώδους το ὁποίο θά καταστήσει τήν ὕπαρξή του πεπληρωμένη καί δικαιωμένη. Ὑπό αὐτή τήν ἔννοια λέμε πώς εἶναι μεταφυσικό ὄν καθώς ἡ μετα-ποίηση τῆς βιολογικῆς ζωῆς σέ πνευματική εἶναι θεμελιώδης ροπή τῆς ὑπάρξεως του

Βέβαια η μεταρσίωση του ανθρώπου σε πρόσωπο δεν συντελείται ακαριαία. «Πρέπει νά ἀγωνιστεῖ κανείς, νά σκάψει – γιά νά χτυπήσει ἐπάνω στόν θησαυρό» σημειώνει ο στοχαστής. Διότι ο αγώνας ευοδώνεται εκεί «πού ἡ πλημμυρίδα τοῦ πνεύματος φθάνει στήν κορύφωσή της». Εκεί όπου η συγκλονιστική ρήση “οὐκ ἐπ’ ἄρτω μόνω ζήσεται ἄνθρωπος” δεν νοείται μόνο ως φάρος προσανατολισμού της συμπεριφοράς αλλά κυρίως ως ακλόνητο αντίβαρο στη λησμονιά ∙ κι αυτό είναι εξόχως κρίσιμο. Και είναι πολύ κρίσιμο επειδή ο άνθρωπος κατατρύχεται από τη λησμονιά∙ γεγονός που σημαίνει λησμονιά της δωρεάς του πνεύματος ∙ λησμονιά του Θεού.

«Βυθιστήκαμε ὁ καθένας στά ἐπιμέρους ἔργα του (μας λέει ο Χρ. Μαλεβίτσης) καί λησμονήσαμε πῶς περί τοῦ ὄλου ὁφείλει ὁ καθένας μας νά μεριμνά.» Διότι η μέριμνα για το όλον – για το μυστήριο του ανθρώπου και του κόσμου – συνιστά τη μαρτυρία μας έναντι της εμφάνειας του Όντως Όντος. Δυστυχώς όμως είναι πολλοί αυτοί που έχουν περιπέσει στη λήθη κι αναζητούν το Αγαθό στον κόσμο της υλικότητας. Και λησμονώντας τον λόγο του Πλάτωνος ότι “το Αγαθόν κείται επέκεινα της ουσίας” έχουν εγκλωβιστεί στό κοσμικό ψύχος. Ωστόσο (τονίζει ο στοχαστής) «τό νά ζεῖ ὁ ἄνθρωπος μέσα σέ κόσμο πού ἔχει ἀποδεσμευθεῖ ἀπό τόν νόμο τοῦ πνεύματος, πού ἔχει περιπέσει σέ δύσνοη λησμονιά, εἶναι γεγονός πού προκαλεῖ τήν ἀθυμία τῆς ψυχῆς. […] Γι’ αὐτό λέγεται πώς εἶναι ὁ ἄνθρωπος πού καλεῖται νά σώσει τόν Θεό. Αὐτό εἶναι το κοσμικό του καθῆκον.»

Η εμπέδωση όλων αυτών των επισημάνσεων επιτυγχάνεται πλήρως (κατά τη γνώμη μου) όταν τούτες ιδωθούν υπό το πρίσμα – ιδίως – της λογοτεχνίας. Κι ο Χρ. Μαλεβίτσης επιβεβαιώνει, τωόντι, τούτη την θέση – όπως θα δειχθεί και με το ακόλουθο ευσύνοπτο απόσπασμα το οποίο δεινύει (και) την υψηλή ποιότητα του γραπτού του λόγου. Γράφει ο στοχαστής:

«Ἡ ἡμέρα ξέμεινε στή μνήμη σου θεόρατη∙ καί τό ὅραμά της σοῦ ἔμεινε ἀνεξήγητο. Τόση ἡμέρα σοῦ ἔλαχε κι ὅμως ξέμεινες νυχτοπαρωρίτης. Καί λές μήπως ἤσουν πάντα νυχτοπαρωρίτης και όνειρεύτηκες τήν ἡμέρα τῆς ζωῆς σου.» (Κι ἀπορείς γιά ὅλα αὐτά): «Πῶς βρέθηκες μόνος στό δάσος, χωρίς σημάδια προσανατολισμοῦ. Ἐκεῖνος ὁ πρωϊνός φωτισμός σε ἐμπόδισε – γιατί σέ ἔκαμε νά νομίσεις πῶς ὁ χρόνος θά στέκεται ὁ ἴδιος καί θά κραταιώνεται μέ τήν αὔξηση τοῦ φωτός τοῦ μεσημεριοῦ. Ἄχ, αἰώνιο μεσημέρι, πόσο ἐφήμερο ἤσουνα! Ποῦ νά καταλάβεις σέ ἐκεῖνες τίς λευκές ὧρες τῆς λησμονιᾶς.» (Μέ κατάφορτη τή μνήμη): «ἀπό τό φῶς τοῦ μεσημεριοῦ δεν κατάλαβες πῶς ἤσουν ὁ κληρονόμος τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ

*

Ο Χρήστος Μαλεβίτσης αγωνιά να καταστήσει αξιόπιστη την επαφή του ανθρώπου με το Όντως Όν – χάρη στη δωρεά της πνευματικότητας που μετουσιώνει την ύπαρξη σέ πρόσωπο προσφέροντας τη δυνατότητα της υπέρβασης ∙ ἀγωνίζεται, με άλλα λόγια, να νοηματοδοτήσει την έξοδο από τον ιστορικό χρόνο μέσω της πίστης στήν αρχέγονη αλήθεια.

«Ὁ ἄνθρωπος (μας λέγει) εἶναι ἡ μυστηριακή ρωγμή αὐτοσυνειδησίας μέσα στον κόσμο. Στήν ἐν λόγω ρωγμή εἶναι τό νόημα. Και τό μεῖζον (γιά τον άνθρωπο ως πρόσωπο) εἶναι νά πληρωθεί η ύπαρξή του ἀπό νόημα.»

Νόημα “είναι η σχεδία διάσωσης από το μηδέν”. Είναι η διάσωση του προσώπου από τον μηδενισμό. Και καθώς ερμηνευτικά η λέξη πρόσωπο σημαίνει ότι “ο άνθρωπος έχει την όψη (ὤψ, ὠπός) προς κάτι / έχει δηλαδή την όψη του στραμμένη προς ένα “θεμελιώδες σημείο αναφοράς” αυτό το “θεμελιώδες σημείο ” είναι η αρχέγονη πηγή του Θείου – όπου καταυγάζει η πίστη.

«Ἡ πίστη (γράφει ο Χρ. Μαλεβίτσης) ἀξιώνει τήν ἔξοδο ἀπό τόν ἱστορικό χρόνο. Εἶναι τό περιεχόμενο τῆς ἀκροτελεύτιας νοσταλγίας. Εἶναι ἡ μόνη ἔξοδος ἀπό τόν κλοιό τοῦ κόσμου – πού βεβαιώνει τήν αἰωνιότητα τῆς ζωῆς καί τῆς ἀλήθειας. Εἶναι τό πάθος τῆς ψυχῆς γιά ἔσχατη δικαίωση. Ὅσο ὅμως ἡ ἐπίτευξη τούτης τῆς ἔσχατης δικαίωσης ἐπιχειρεῖται μέσα στήν ἱστορία ὁ ἄνθρωπος ὁλοένα ὑπολείπεται. Ἡ λύση εἶναι δυνατή μέ τήν πίστη στον ἔσχατο λόγο – τόν οποίο παρέχει ἡ θρησκευτική ἐξαγγελία.»

Και η θρησκευτική εξαγγελία σημαίνεται με το φως της αγάπης / με τον δεσμό των ψυχών – που απαντάει στά “ἔσχατα προβλήματα τῆς ὑπάρξεως”. Η θεώρηση που προτάσσει ο στοχαστής επαληθεύεται, συνεπώς, στους“μυχούς της ψυχής” του ανθρώπου∙ στη συνείδηση του ανθρώπου∙ εκεί όπου μαρτυρείται η εσωτερικότητα – ως “τό οὐσιώδες”. Κι η έσχατη εσωτερικότητα του όντος είναι ο Θεός.

Ο Χρήστος Μαλεβίτσης χάρη στη βαρύτιμη φιλοσοφική & θρησκευτική σκευή του δεικνύει τη μέθοδο και τη δίοδο προς την ουσία των πάντων. Συνάμα όμως με τον βαθύτατο λόγο του σημαίνει και ένα χρέος∙ το χρέος που καλείται να εκπληρώνει, με αίσθημα ευθύνης, ο άνθρωπος ως πρόσωπο ∙ το χρέος της εφημερίας.

Το χρέος της εφημερίας «γιά νά μή λειώσει τό φῶς τοῦ σύμπαντος».

Ακριβώς λοιπόν ως προς αυτό αξίζει να παρατεθεί ένα τελευταίο απόσπασμα από κείμενο του αείμηστου Χρ. Μαλεβίτση με τον τίτλο Ἐφημερία – νοούμενο (τρόπον τινά) κι ως κατακλείδα στην ομιλία μου:

«Λές πῶς ἀπό τότε πού κατάλαβες, ἐφημερεύεις.

Τίποτε δέν σοῦ ἀνήκει∙ σοῦ ἐδόθη ὅμως ἕνα κερί, ἡ ψυχή σου.

Ἀπό τότε πού κατάλαβες, ἄναψες τό κερί καί εἶπες∙ θά τό κρατῶ ἀναμμένο μέσα σέ τούτη τήν κοσμική ξαγρύπνια, ἴσαμε νά λειώσει.

Αὐτή εἶπες πῶς εἶναι ἡ ἐφημερία σου. Δέν πέρασε ἀπό τό νοῦ σου κανένας αἶνος∙ οὔτε σέ φοβίζει τίποτε. Ἐσύ τήν ἐφημερία σου τηρεῖς.

Ὥσπου νά ἔρθει ὁ ἄλλος.

Θά ἀνάψει ἀπό τό κερί σου τό κερί του. Θά καθήσει στή σκοπιά σου, καθώς θά ἀποχωρεῖς. Χωρίς νά ἀλλάξετε κουβέντα.

Καί ξέρεις πῶς τό φῶς τοῦ κεριοῦ σου εἶναι πού ἀνάβει τόν μεγάλο πολυέλαιο τοῦ σύμπαντος. Καί λές, ἄν σβήσει τό φῶς τοῦ κεριοῦ μου, ὁλόκληρο τό σύμπαν θά βυθιστεῖ στό σκότος.

Κι αὐτό δέν σέ τρομάζει.

Ἀρκεῖ, λές, πού τηρῶ τήν ἐφημερία μου. Τά ἄλλα δέν εἶναι δικά μου. Ἐκεῖνος πού μέ ἔφερε ἐδῶ, μέ τό κερί ἀναμμένο στό χέρι, προνοεῖ. Ἄν δεν προνοοῦσε, πῶς θά βρισκόμουν ἐδῶ.

Ἀπό τότε (λοιπόν) πού κατάλαβες, δέν ἔχεις νά κάνεις τίποτε, παρά νά κρατᾶς ἀναμμένο τό κερί πού τάχθηκες νά ἐφημερεύεις, ὅσο κρατάει ἡ ἡμέρα.

Ἔτσι πραγματοποιεῖς τήν ἐφημερία σου – μέσα στήν ἀπόλυτη σιωπή.

Διότι Ἐκεῖνος σέ ἔθεσε ἐδῶ σιωπηλά, μέ τό φῶς στά χέρια σου, νά αὐγάζει τό πρόσωπό σου.

Καί λές κρατῶ τό κερί ἀναμμένο γιά νά μή πέσει τό σκότος καί λειώσει τό φῶς.

Μόνον αὐτό ἔχει στό τέλος σημασία.

Τό κερί πού κρατάει ἀναμμένο τό πολύφωτο τοῦ σύμπαντος.

Τά ἄλλα εἶναι θνητή φλυαρία

, , ,

2 thoughts on “Το “χρέος της εφημερίας” στον Χρήστο Μαλεβίτση

  1. Σεμνή παρουσία με ευρεία φιλοσοφική κατάρτιση ο Χρήστος Μαλεβίτσης,διανοητής με πολύπλευρο και εκτενές έργο.

  2. Ο μεγαλύτερος Έλλην φιλόσοφος της γενιάς του. Αξιοθαύμαστο το έργο του,πραγματικά τιτάνας της διανόησης άφησε εποχή με τα συγγράματά του.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.