Γιατί το Βυζάντιο: Ακούστε το βιβλίο της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ (ΒΙΝΤΕΟ)

Τρία αποσπάσματα του βιβλίου “Γιατί το Βυζάντιο”, της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ (τότε εκδόσεις Ελληνικά γράμματα, τώρα Μεταίχμιο). Διαβάζει ο Χρήστος Μιχαηλίδης (Ραδιοφωνική Βιβλιοθήκη Σταθμού της Εκκλησίας 89,5).

ΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ χωρίς επιστημονικές απαιτήσεις, ας πούμε χωρίς επεξηγηματικές υποσημειώσεις και βιβλιογραφικές υποδείξεις, μπορεί να ξενίσει τους συναδέλφους βυζαντινολόγους.

Να σημειώσω λοιπόν αμέσως ότι δεν γράφτηκε για αυτούς, μολονότι νομίζω ότι μπορεί να είναι χρήσιμο, κυρίως σε όσους έχουν αναλάβει να διδάξουν, σε οποιαδήποτε εκπαιδευτική βαθμίδα, την ιστορία αυτής της παρεξηγημένης και, εν μέρει, άγνωστης ακόμη αυτοκρατορίας. Απόσταγμα, σχεδόν βιωματικό, από την πολύχρονη διδασκαλία μου στη Σορβόννη, το πόνημα αυτό απευθύνεται σε όσους από τους Νεοέλληνες ταλανίζονται με το πρόβλημα της ελληνικής ιστο[1]ρικής συνέχειας και στους ξένους (κυρίως τους Δυτικοευρωπαίους και τους Αμερικάνους βλαστούς τους) που αρκούνται στην επιλεκτική γνώση του παρελθόντος τους, άσχετα από κάθε ιστορική πραγματικότητα και με μόνο μέλημα τη δικαίωση μιας σύγχρονης πολιτικής προσέγγισης, που υπαγορεύουν συμφέροντα και ενδιαφέροντα, ξένα συχνά από την ιστορία και το αντικείμενό της.

Ανέπτυξα λοιπόν τον προβληματισμό αυτό, προσπαθώντας να αποσαφηνίσω το Βυζάντιο διά του Βυζαντίου, όπως έκαναν για τον Όμηρο οι Αλεξανδρινοί σχολιαστές και υπομνηματιστές. Έτσι εξηγούνται οι πολλαπλές και συνεχείς αναφορές σε κείμενα-κλει[1]διά (όπως, π.χ., ο Τριακονταετηρικός του Ευσεβίου, η Κοσμογραφία του Κοσμά Ινδικοπλεύστη, τα Τακτικά του Δέοντος ΣΤ’ του Σοφού, ο Βίος Ιακώβου του Νεοφώτιστου, τα Σχόλια του Τζέτζη, η Επαναγωγή και μερικά άλλα), κείμενα που κατά τη γνώμη μου εκφράζουν συνοπτικά τα χαρακτηριστικά της βυζαντινής ψυχοσύνθεσης ή σημαδεύουν παραστατικά τομές και στροφές της ιστορίας του Βυζαντίου. Τα χρησιμοποίησα ηθελημένα κατά κόρον για να τραβήξω πρώτα την προσοχή σε κείμενα που λίγο μελετήθηκαν, αλλά και γιατί εκφράζουν την ιστορική πραγματικότητα των χρόνων τους κατά τρόπο λακωνικό, λιτό και ουσιαστικό. Δεν θεώρησα σκόπιμο να μεταφράσω τα βυζαντινά αποσπάσματα που χρησιμοποιώ, πιστεύοντας ότι η γλωσσική ελληνική συνέχεια που μας χαρακτηρίζει αρκεί για τη σωστή κατανόηση.

Οπωσδήποτε ο ειδοποιημένος αναγνώστης μπορεί εύκολα να αναγνωρίσει γεγονότα και πηγές που μου έδωσαν το έναυσμα για την όλη συγγραφή αυτής της sui generis ιστορίας. Άλλωστε, είχα συχνά την ευκαιρία να αναπτύξω αλλού (σε ξενόγλωσσα κείμενα) προβλήματα που μόνο θέτω (και ίσως λίγο βιαστικά) εδώ ή εξετάζω ακροθιγώς. Αφορούν την κατανόηση, και όχι την απλή γνώση μιας εποχής, που βρίσκεται στη ρίζα, νομίζω, μερικών σύγχρονων αδιεξόδων.

Στόχος μου λοιπόν να βάλω, κατά το δυνατόν, έστω έκτου πλαγίου και λάθρα σχεδόν, το Βυζάντιο στη θέση που τα επιτεύγματά του μας υπαγορεύουν: να πω συνοπτικά, εννοώ, αυτά που το αναδεικνύουν ως την πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία και που εξηγούν, όχι μόνο το πολιτιστικό μεγαλείο του (και αυτό ανεπαρκώς ακόμη γνωστό), αλλά και την ασυνήθη για παγκόσμια δύναμη (όπως ήταν κάποτε το Βυζάντιο) μακροβιότητά του. Φυσικό επακόλουθο η πλούσια ακτινοβολία του Βυζαντίου σε εκτενέστατη γεωγραφική βάση (εκτός από τα Βαλκάνια και τη Ρωσία, καλύπτει και ευρύ χώρο στη Μέση Ανατολή) και με επιβιώσεις που δημιουργούν πολιτιστική αλληλεγγύη ανάμεσα σε λαούς ξένους κα[1]τά τα άλλα, αλλά και συχνά εχθρικά διακείμενους μεταξύ τους.

Με αυτό το σκεπτικό ως προτεραιότητα, η επιλογή των θεμά­των που ανέπτυξα και ανέλυσα εδώ (πλην του ιστορικού πλαισίου που προτείνω σαν καμβά, θα έλεγα, του κεντήματος) σχετίζεται κυρίως με φαινόμενα μακράς διάρκειας, που μπορούν κάπως να ερμηνεύσουν αντιδράσεις ατομικές ή ομαδικές των Βυζαντινών απέναντι στις προκλήσεις του καιρού τους και ίσως και να εξηγή[1]σουν το «Γιατί» της βυζαντινής πολιτικής εμβέλειας σε δεδομένη στιγμή.

Ιδού λοιπόν η έννοια του τίτλου «Γιατί το Βυζάντιο». Το ερωτηματικό εξυπακούεται, γιατί καμιά απάντηση δεν μπορεί βέβαια να είναι οριστική.Στον αναγνώστη μένει να αναμετρήσει την επιτυχία της προσπάθειάς μου και σ’ εμένα να ευχαριστήσω τη Λένα Σαββίδη, που μου επέτρεψε να αντιμετωπίσω όλες τις πρακτικές δυσκολίες του εγχειρήματος μου, και όλως ιδιαίτερα τον Χρήστο Λαμπράκη, που μου πρότεινε να μη δειλιάσω και να μην ορρωδήσω εμπρός στην καθ’ όλα ενδιαφέρουσα αυτή περιπέτεια. Το σύνθημά μου άλλωστε: «Τους ιερείς ου δει σιγάν» με οδηγεί να λέω και να πω πάλι και πάλι τα ειπωμένα, εφόσον κανείς δεν θέλει να τα ακούσει και να τα ενστερνιστεί. Στην περίπτωσή μας λοιπόν, λέω με τα δικά μου λόγια και επαναλαμβάνω το βάρος και τη σημασία της βυζαντινής κληρονομιάς, του «Ένδοξου Βυζαντινισμού» όπως θα έλεγε ο Καβάφης, τόσο για τους απογόνους των φίλων αλλά και των αντιπάλων της χιλιόχρονης αυτοκρατορίας του ελληνισμού των μεσαιωνικών χρόνων.

Σημειώνω τέλος ότι το κάθε κεφάλαιο του βιβλίου αποτελεί αυτόνομη ενότητα, μπορεί δηλαδή να διαβαστεί ανεξάρτητα από το όλο κείμενο, πράγμα που εξηγεί και τις κάποιες απαραίτητες επαναλήψεις.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΜΕΡΟΣ 1: ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ
Α. Ίδρυση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας
Β. Σταθμοί της Ιστορίας του Βυζαντίου
Γ. Η Αυτοκρατορία της Νίκαιας και η Μεγάλη Ιδέα.
«Του χρόνου στην Κωνσταντινούπολη»
Δ. Κωνσταντινούπολη:
Από τον έναν Κωνσταντίνο στον άλλο

ΜΕΡΟΣ II: ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΝΙΑΣ
Α. Κωνσταντινούπολη και Μικρά Ασία
Β. Μακεδονία και Θεσσαλονίκη
Γ. Μεσόγειος

ΜΕΡΟΣ III: ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑ
Α. Βασιλεύς και Βασιλεύουσα
Β. Βασιλεία και Ιεροσύνη
Γ. Ορθοδοξία

ΜΕΡΟΣ IV: Το ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΞΕΝΟΙ
Α. Βυζαντινοί πολίτες και ξένοι υπήκοοι
Β. 0 γειτονικός κόσμος
Γ. Λαοί του Εύξεινου Πόντου και Βυζάντιο
Δ . Βυζάντιο και Δύση

MEPOIV: ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Α. Ιστορική ενοχή
Β. Το Μεταβυζάντιο

ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΚΑΙ ΞΕΝΟΙ ΥΠΗΚΟΟΙ

ΤΟ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΟ

, , , , , ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *