Κωνσταντίνος Σάθας, Νεοελληνική Φιλολογία : Βιογραφίαι των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων, από της καταλύσεως της βυζαντινής αυτοκρατορίας μέχρι της ελληνικής εθνεγερσίας (1453-1821), Αθήνα 1868, σελ. 144-145.
Θωμάς Ελεαβούλκος ο Νοταράς, εγεννήθη περί τας αρχάς της ΙΣΤης εκατονταετηρίδος εν Κορώνη της Πελοποννήσου. Ο πατήρ αυτού Νικόλαος το πριν καλούμενος, μετά την εν 1500 άλωσιν της πατρίδος του αιχμαλωτισθείς υπό των Τούρκων απήχθη μετ’άλλων εις Βέρροιαν της Μακεδονίας, και τον μοναχικόν βίον ασπασθείς μετνωνομάσθη Νείλος. Ο υιός αυτού Θωμάς ομοίως το μοναχικόν υπενδυθείς τριβώνιον μετεκλήθη Θεοφάνης. Εχρημάτισεν ιεροκήρυξ της μεγάλης εκκλησίας, και περίφημος διδάσκαλος.
Περί αυτού Δωρόθεος ο Μονεμβασίας διεσώσατο ημίν τα εξής. «Τότε (επί του πατριάρχου Διονυσίου 1543-51) ήταν και ο πολύς και μέγας άνθρωπος ο κυρ Θεοφάνης, … μέγας ρήτωρ, και εκαθέζετο εις την Χρυσοπηγήν, και εδίδασκε καθ’ εκάστην Κυριακήν τον λαόν του Θεού, και έβγαλε μαθητάς πολλούς και θαυμαστούς, Θεωνάν τον Θεσσαλονίκης, Αρσένιον Τορνόβου, Δαμασκηνόν τον Ναυπάκτου και Άρτης, Μεθόδιον τον Μελενίκου, Ιερόθεον τον Μονεμβασίας∙ ήταν και ο Σιλβέστρος Αλεξανδρείας, και ο Κυζίκου Ιωασάφ, και Λακεδαιμονίας Δωρόθεος, και άλλοι πολλοί. [1] Ο Θεωνάς, ο Αρσένιος, ο Δαμασκηνός, ο Μεθόδιος, ο Ιερόθεος ήσαν πολλά καλοί, λόγιοι και προκομμένοι∙ οι δε άλλοι, και μάλιστα ο Αλεξανδρείας, ενάρετοι και νηστευταί, και πολλά καλογερικοί∙ τότεν γουν έπεσαν οι άρχοντες με τον κυρ Θεοφάνην και έφινε πάλιν Σϋνοδος… τότε γουν η Σύνοδος των αρχιερέων είπαν, ότι ας είναι συγχωρημένος ο κυρ Διονύσιος διά το γράμμα όπου έκαμε, και του κυρ Θεοφάνη είπαν πλέον να μη λαλή∙ και υπήγεν εις το Άγιον όρος, εις των Ιβήρων την Μονήν, ότι εκεί ήτον κουρεμένος, και εκεί άφηκε και τα βιβλία του∙ και μετά ταύτα υπήγεν εις την Βέρροιαν, και εκεί εκοιμήθη, και έθαψαν τον οι Βερροιώται εντίμως, διότι και ο κυρ Θεοφάνης Βερροιώτης ήτον εκ μητρός [2] κ.α.»
Έγραψεν ο Θεοφάνης – Διαίρεσιν μετά συλλογισμών κατά την θεοπαράδοτον ημών θεοσοφίαν της πίστεως, καθώσπερ οι της ημετέρας εκκλησίας πνευματοφόροι διδάσκαλοι παρέδωκαν, συντεθέντα παρά Θωμά Ελαβούρκου [3].
Προς δε και πέντε επιστολάς προς Ερμόδωρον Λήσταρχον, Ιγνάτιον, και Μητροφάνην τον μητροπολίτην. [4]
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
[1]Θεοδόσιος Ζυγομαλάς γράφων προς Κρούσιον λέγει «Εισί θεοφάνους μαθηταί ιερομόναχοι και μοναχοί 30».
[2]Δωροθέου Χρονογράφος σελ. 111-2 (έκδ. 1682).
[3] Fabricii Bibliotheca Graeca XI, σελ. 719.
[4]Ελληνομνήμων, φυλ. 10.
