Οι άλλοι παλιοί βασιλιάδες
άλλον τόπο επέλεξαν για ταφή τους.
Εγώ, όμως, ο Βασίλειος ο πορφυρογέννητος,
έστησα τύμβο στη γη του Εβδόμου,
και αναπαύομαι από τους αμέτρητους μόχθους,
που άντεξα στις μάχες και τις κακουχίες·
γιατί κανείς δεν είδε το δόρυ μου ασάλευτο,
απ’ τη στιγμή που ο Βασιλιάς των Ουρανών
με αξίωσε αυτοκράτορα γης και μέγα βασιλέα·
αλλά, αγρυπνώντας σε όλη μου τη ζωή,
προστάτευσα τα τέκνα της Νέας Ρώμης,
όταν με ανδρεία πολεμούσα στη Δύση
και εκστρατείες οδηγούσα στα σύνορα της Ανατολής,
στήνοντας παντού χιλιάδες τρόπαια.
Και μάρτυρές μου γι’ αυτό οι Πέρσες και οι Σκύθες,
και ο Αβασγός, ο Ισμαήλ, ο Άραβας, ο Ίβηρας.
Και τώρα αντικρίζοντας, διαβάτη, αυτόν τον τάφο,
ας είναι οι ευχές σου ανταμοιβή της στρατηγίας μου».
Δημήτριος Κουγιουμτζόγλου, αρχαιολόγος – φιλολόγος. Κυκλοφορεί το βιβλίο του, Ο Βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος
ΑΡΔΗΝ – 03/12/2025
(απόδοση στη νέα ελληνική του ταφικού επιγράμματος στη σαρκοφάγο του Βασιλείου Β΄, στον ναό της Μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, στο Έβδομο, επτά μίλια μακριά από το Μίλιον της Κωνσταντινούπολης).
Φέτος κλείνουν χίλια χρόνια από τον θάνατο του βασιλιά της Ρωμανίας Βασιλείου Β΄, στις 15 Δεκεμβρίου του έτους 1025. Υπήρξε ο ενδοξότερος βασιλιάς της Μακεδονικής Δυναστείας και σίγουρα ο κορυφαίος αυτοκράτορας της Μέσης Βυζαντινής Περιόδου και βέβαια η βασιλεία του αναφέρεται ως το απόγειο της βυζαντινής ισχύος. Το μικρό αυτό ιστορικό σημείωμα αποτελεί ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη του ανθρώπου, που, ανάμεσα στ’ άλλα, διέσωσε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του τον μακεδονικό ελληνισμό, αποσοβώντας τον βουλγαρικό κίνδυνο από την περιοχή της σημερινής Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, της «πάλαι Μακεδονίας» των βυζαντινών πηγών.
Ο Βασίλειος Β΄ γεννήθηκε το 958. Ήταν πρωτότοκος γιος του αυτοκράτορα Ρωμανού Β΄ (960-963) και της Θεοφανώς, εγγονός του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου (945-960). Τα αδέρφια του υπήρξαν ο δευτερότοκος Κωνσταντίνος Η΄(1025-1028), που τον διαδέχτηκε στον θρόνο μετά τον θάνατό του και η μικρότερη αδερφή του Άννα, ο γάμος της οποίας με τον Βλαδίμηρο του Κιέβου έμελε να σφραγίσει τις ελληνορωσικές σχέσεις. Ο Βασίλειος είχε ελληνική καταγωγή από την πλευρά της Λακώνισσας (Σπαρτιάτισσας) μητέρας του και του παππού του, Κρατερού, και μικτή – αρμένικη και ελληνική – από την πλευρά του πατέρα του.
Κατά τα πρώτα έτη της αναγόρευσής του ως βασιλιά η πραγματική εξουσία ήταν στα χέρια του θείου του, του πανίσχυρου, ραδιούργου και ικανότατου προέδρου, Βασιλείου Λεκαπηνού. Ο ίδιος ανέλαβε ουσιαστικά την εξουσία στα 27 του χρόνια, το 985, αφού πρώτα απομάκρυνε τον θείο του. Την ίδια χρονιά ο ηγεμόνας των Βουλγάρων Σαμουήλ, με αντίστοιχα μικτή καταγωγή, βουλγάρικη και αρμένικη, πέτυχε την παράδοση της Λάρισας στη Θεσσαλία και άρπαξε από εκεί τα ιερά λείψανα του Αγίου Αχιλλείου για να τα τοποθετήσει στην ομώνυμη μνημειώδη βασιλική που ανέγειρε στην καρδιά του βασιλείου του στην Πρέσπα. Αν και στην πρώτη του εκστρατεία κατά του Σαμουήλ το 986 ο Βασίλειος γνώρισε την ήττα στις «Πύλες του Τραϊανού», η συνέχεια στις πολεμικές του επιχειρήσεις έμελε να τον αναδείξει νικητή έναντι των αντιπάλων της αυτοκρατορίας.
Πρώτα αντιμετώπισε με επιτυχία τους στασιαστές στρατηγούς Βάρδα Σκληρό και Βάρδα Φωκά, εκπροσώπους της μικρασιατικής αριστοκρατίας της γης, συμμαχώντας με τον Ρώσο ηγεμόνα Βλαδίμηρο του Κιέβου, η βοήθεια του οποίου υπήρξε καθοριστική για τη συντριβή των στασιαστών στη Χρυσόπολη και στην Άβυδο το 989. Την ίδια χρονιά ο Σαμουήλ κατακτούσε τη Βέροια και το 996 έφτασε λεηλατώντας μέχρι τον Ισθμό της Κορίνθου. Στην επιστροφή, όμως, τον περίμενε ο στρατηγός του Βασιλείου Νικηφόρος Ουρανός, ο οποίος και εκμηδένισε τον βουλγαρικό στρατό αιφνιδιάζοντάς τον στη μάχη του Σπερχειού ποταμού. Ο ίδιος ο Βασίλειος εκείνη την εποχή ήταν απασχολημένος στο ανατολικό μέτωπο, όπου κατήγαγε νικηφόρα εκστρατεία στη Συρία έναντι των Φατιμίδων Αράβων, στερεώνοντας την εκεί βυζαντινή παρουσία. Οι νίκες του στο μέτωπο της Συρίας σφραγίστηκαν με μια δεκαετούς διάρκειας συνθήκη ειρήνης το έτος 1001 με το Χαλιφάτο των Φατιμίδων. Πιθανότατα η απεικόνισή του ως θριαμβευτή αυτοκράτορα στην περίφημη μικρογραφία από το ψαλτήρι της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης να απηχεί ακριβώς αυτή τη συνθήκη και οι άνδρες που τον προσκυνούν να είναι Έλληνες αιχμάλωτοι που είχε απελευθερώσει. Ο Βασίλειος πέτυχε ακόμη να επιβάλλει τη «βυζαντινή τάξη πραγμάτων» έναντι Γεωργιανών και Αρμενίων και στην ευρύτερη περιοχή νοτίως του Καυκάσου.
Στη συνέχεια, ακούραστος, στράφηκε στο βαλκανικό μέτωπο. Ήδη από το έτος 1000 οι δυνάμεις του είχαν καταλάβει τις παλαιές βουλγαρικές πόλεις Πλίσκα και Πρεσλάβα. Στη συνέχεια και ως το έτος 1005 ο ίδιος ο Βασίλειος επικεφαλής του στρατού του εκδίωξε πλήρως τους Βούλγαρους από την περιοχή Β. – Β.Δ. της Θεσσαλονίκης και ανακατέλαβε τη Βέροια, τα Βοδενά (Έδεσσα), τα Σέρβια τα Σκόπια και το Δυρράχιο, επανακτώντας έτσι και τον πλήρη έλεγχο της αρχαίας Εγνατίας Οδού και κατανικώντας σε μάχες τον βουλγαρικό στρατό. Οι πηγές ουσιαστικά σιωπούν για τις δραστηριότητες στο Βαλκανικό μέτωπο για το διάστημα 1005-1014. Το βέβαιο είναι πως με την καθοριστική μάχη στο Κλειδί το 1014 και τη σκληρή (απάνθρωπη για τα σύγχρονα ήθη) τιμωρία με τύφλωση ως στασιαστών πολλών Βούλγαρων στρατιωτών – δεκαπέντε χιλιάδων κατά τις υπερβολικές αναφορές του ιστορικού Ιωάννη Σκυλίτζη -, ο Βασίλειος πέτυχε τη συντριβή του αντιπάλου του. Ο ίδιος ο Σαμουήλ πέθανε από το σοκ όταν αντίκρισε τους τυφλούς στρατιώτες του. Μέχρι το 1018, η Βουλγαρία είχε γίνει βυζαντινή επαρχία και σε αυτήν ο Βασίλειος εφάρμοσε μια μετριοπαθή πολιτική.
Ο Βασίλειος δεν παρέλειψε να κάνει περιοδεία στις κατεστραμμένες από τους Βούλγαρους ελληνικές επαρχίες και μάλιστα με κάθε τιμή να γιορτάσει τη νίκη του στον ναό της Παρθένου, της Παναγίας της Αθηνιώτισσας στην Ακρόπολη της Αθήνας, κοσμώντας τον αρχαίο και νυν χριστιανικό Παρθενώνα «με λαμπρά και πολυτελή αφιερώματα», σύμφωνα με τον Σκυλίτζη, όπως είχε κάνει αιώνες πριν ο Μέγας Αλέξανδρος, στέλνοντας στον Παρθενώνα ως αναθήματα περσικές πανοπλίες μετά τη νίκη του στον Γρανικό ποταμό (334 π.Χ.). Άραγε να αποτελεί αυτή η ενέργεια του Βασίλειου μια συνειδητή πράξη μίμησης του Μεγάλου Αλεξάνδρου ως προτύπου βασιλέως; Είναι πάντως ενδιαφέρον να σημειωθεί πως η προπαγάνδα της Μακεδονικής Δυναστείας στα χρόνια του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου (1045 -1060) ήθελε τον ιδρυτή της και προ-προπάππου του Βασιλείου Β΄, τον Βασίλειο Α΄ Μακεδόνα, να έλκει την καταγωγή του από την πλευρά της μητρός του Παγκαλώς καί από τον Μέγα Αλέξανδρο. Το σίγουρο είναι πως οι περίλαμπρες νίκες του Βασίλειου σε Βαλκάνια, Ανατολή (ως την Ιβηρία και Αρμενία) και – μέσω των στρατηγών του – στη Δύση δικαίως συντέλεσαν στην υστεροφημία του, αυτήν που τον κατέστησε πρότυπο κραταιού στρατηλάτη, κυρίως με την εξάλειψη του βουλγαρικού κινδύνου και την πλήρη υποταγή της Βουλγαρίας στην Κωνσταντινούπολη. Το γεγονός αυτό, του προσέδωσε αργότερα κι έναν άλλο, άβολο στις μέρες μας τίτλο: Βουλγαροκτόνος, που εμφανίζεται πιθανότατα για πρώτη φορά κατά τα χρόνια του Ισαάκιου Β΄ Αγγέλου (1185-1195) σε συνάρτηση με τον αγώνα της Κωνσταντινούπολης κατά των τότε επαναστατημένων Βουλγάρων.
Αλλά και στο εσωτερικό ο Βασίλειος ακολούθησε μια συνετή πολιτική με γνώμονα την προστασία των μικροκαλλιεργητών από τους μεγαλογαιοκτήμονες, τους λεγόμενους Δυνατούς. Με τη Νεαρά του 996 ακύρωσε κάθε αγορά γης απλού γεωργού από μεγαλογαιοκτήμονα με αναδρομική ισχύ σαράντα ετών, ενώ έθεσε το 1002 σε πλήρη ισχύ και το περίφημο αλληλέγγυον, με το οποίο η αδυναμία καταβολής των φόρων από τους φτωχούς αγρότες καλυπτόταν υποχρεωτικά από τους Δυνατούς.
Η οικονομική πολιτική του Βασιλείου απέφερε κατά τον θάνατό του κρατικά ταμεία γεμάτα με 14,4 εκατομμύρια χρυσά νομίσματα (σημερινής αξίας χρυσού περίπου 7.290.000.000 ευρώ) ενώ σύμφωνα με μια αραβική πηγή του ύστερου 11ου αιώνα ο Βασίλειος άφησε στα ταμεία και μαργαριτάρια αξίας 54 εκατομμυρίων δηναρίων.
Το μεγαλύτερο, ωστόσο, επίτευγμα του Βασιλείου σε χρονική διάρκεια και σε θρησκευτική και πολιτισμική εμβέλεια ήταν ο εκχριστιανισμός των Ρώσων, με το συνοικέσιο ανάμεσα στον ηγεμόνα του Κιέβου Βλαδίμηρο και την αδερφή του Βασιλείου πορφυρογέννητη Άννα (989). Επισημαίνεται σε πηγές της εποχής, όπως ο Άραβας ιστορικός Γιαχία από την Αντιόχεια, πως ήταν ο ίδιος ο Βασίλειος που, μετά από παλινωδίες, προκειμένου να γίνει ο γάμος, απαίτησε από τον Βλαδίμηρο να προσχωρήσει στον χριστιανισμό μαζί με όλον τον λαό του. Με τη βάφτιση του Βλαδίμηρου στη Χερσώνα και τον συνακόλουθο εκχριστιανισμό των Ρώσων οι επαφές των δύο λαών εντατικοποιήθηκαν, στο Κίεβο εγκαταστάθηκε Έλληνας μητροπολίτης, η Αγία Σοφία της πόλης κτίστηκε από Έλληνες αρχιτέκτονες και η πολιτιστική ακτινοβολία του Βυζαντίου έφτασε στο απόγειό της. Είναι μεγάλη υπόθεση ο σημερινός Έλληνας επισκέπτης της Αγίας Σοφίας του Κιέβου να διαβάζει τις επιγραφές των πολυτελέστατων ψηφιδωτών της στη γλώσσα του. Η σημασία του γεγονότος επιβεβαιώνεται ακόμη και σήμερα από πολλούς Ρώσους και Ουκρανούς, καθώς αναγνωρίζουν πως τον χριστιανισμό τον πήραν από τους Έλληνες, ενώ την ίδια άποψη εξέφρασε πρόσφατα σε δημόσια τοποθέτησή του απευθυνόμενος στη νεολαία της χώρας του και ο πατριάρχης Μόσχας και πάσης Ρωσίας Κύριλλος.
Ποια ήταν, όμως, η μορφή, ο χαρακτήρας και οι αρετές αυτού του τρομερού βασιλιά; Σύμφωνα με τον Μιχαήλ Ψελλό, ο Βασίλειος «ήταν πανούργος εν καιρώ πολέμου και μεγαλοπρεπής εν καιρώ ειρήνης», ολιγαρκής, λιγομίλητος και κοφτός στα λόγια του, ανθεκτικός στις κακουχίες, σχεδόν ασκητικός και με απαράμιλλη πειθαρχία στην καθημερινότητά του αφότου ανέλαβε ως μονοκράτορας τα καθήκοντά του. Καθίσταται σαφές πως ένας τέτοιος βασιλιάς, σύμφωνα και με τις έμμετρες αναφορές του αξιωματούχου και ποιητή Ιωάννη Γεωμέτρη, δεν αγαπούσε τις ρητορείες και τα εγκώμια των αυλικών, θέτοντας γενικότερα τους λογίους στο περιθώριο. Στο ύψος ήταν κάτι λιγότερο του μετρίου με χαρωπά, φωτεινά μάτια και ένα παρουσιαστικό που μαρτυρούσε την ευγενή φύση του. Ακλόνητος στις αποφάσεις του και προσηλωμένος στους στόχους του, δεν σταματούσε μια εκστρατεία ακόμη και τον χειμώνα, μέχρι να επιτύχει τον σκοπό του. Είχε ακόμη άριστη γνώση στρατηγικής και την ικανότητα να διαμορφώνει τον κατάλληλο σχηματισμό μάχης κατά περίσταση, καθώς – ανάμεσα στ’ άλλα – ήξερε πολύ καλά και τους άντρες του, τον χαρακτήρα και τη στρατιωτική εκπαίδευση του καθενός. Έδινε μάλιστα ιδιαίτερη έμφαση στο αρραγές της παράταξης.
Μια τέτοια μορφή δε θα μπορούσε παρά να αφήσει τα χνάρια της και στη μεταγενέστερη μνήμη του ελληνισμού, μεσαιωνικού και νεότερου. Τον Βασίλειο φαίνεται πως είχε ως πρότυπό του ο αυτοκράτορας Ισαάκιος Α΄ Κομνηνός (1057-1059) , ενώ και στα χρόνια του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού (1143-1180) φιλοτεχνήθηκε μια τοιχογραφία στην τραπεζαρία του μοναστηριού του Αγίου Μωκίου στην Κωνσταντινούπολη που απεικόνιζε τον Μανουήλ μαζί με τον πατέρα του Ιωάννη (1118-1143), τον παππού του Αλέξιο Α΄ (1081-1118) και τον Βασίλειο Β΄ ως ηρωικό αρχέτυπο των τριών Κομνηνών. Αργότερα, το 1260 κατά την προέλαση των δυνάμεων του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου (1258-1282) με στόχο την απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, βρέθηκε στο Έβδομο το λείψανο του Βασιλείου σε κατάσταση χλεύης από τους Φράγκους κατακτητές. Τότε ο Μιχαήλ έδωσε εντολή και το λείψανο του ένδοξου βασιλιά μεταφέρθηκε με κάθε τιμή και επανατοποθετήθηκε σε τάφο στη Μονή του Σωτήρος στη Σηλύβρια. Στην πολιτική σφαίρα του νεότερου ελληνισμού, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος θα προβληθεί και αυτός ως «Βουλγαροκτόνος» κατά τη διάρκεια του Β΄ Βαλκανικού Πολέμου εναντίον των Βουλγάρων (1913), με τις μεγάλες τότε νίκες του ελληνικού στρατού στη φονικότατη μάχη Κιλκίς – Λαχανά, την απελευθέρωση της Καβάλας και ολόκληρης της Ανατολικής Μακεδονίας και την προέλαση στα ενδότερα της Βουλγαρίας. Στη λογοτεχνία, ο Κωστής Παλαμάς θα εμπνευστεί από το προσκύνημα του Βασιλείου στον ναό της Παρθένου στην Αθήνα την πολύστιχη και δωδεκάλογη Φλογέρα του Βασιλιά (1909), η Πηνελόπη Δέλτα θα συγγράψει Τον Καιρό του Βουλγαροκτόνου (1911), ενώ και στη σύγχρονη εποχή η ρομαντική ματιά του Κώστα Κυριαζή θα δώσει ζωή στο μυθιστόρημα Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος (1964). Πρόσφατα, ο Βασίλειος Β΄ θα κατακτήσει και την τέχνη των κόμικς, στη σειρά των Byzantine Tales Βασίλειος Βασιλεύς (2021-2024), με τη φρέσκια, όσο και αξιόπιστη – με βάση πηγές και βιβλιογραφία – ματιά των δημιουργών Σπύρου Θεοχάρη και Χρυσαυγής Σακελλαροπούλου. Μια ενδιαφέρουσα μελοποίηση του ταφικού επιγράμματος του Βασιλείου σε σύγχρονη μουσική απόδοση μπορεί κανείς να ακούσει σήμερα στο youtube, στοιχείο που αποδεικνύει πως η πρόσληψή του βασιλέα της Ρωμανίας έχει τον δυναμισμό της ακόμη και σήμερα.
Βιβλιογραφία.
- Αντώνης Καλδέλλης, Ο Βυζαντινός Παρθενώνας, εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα 2013.
- Anthony Kaldellis, The New Roman Empire – A History of Byzantium, Oxford University Press 2014.
- Βρασίδας Καραλής (εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια), Χρονογραφία Μιχαήλ Ψελλού, εκδόσεις Αγρωστίς, Αθήνα 1992.
- Δημήτριος Κουγιουμτζόγλου, «Η χρήση των όρων «Μακεδονία» και «Μακεδών» στους βυζαντινούς συγγραφείς/ιστοριογράφους (11ος–13ος αιώνας)», Επιστήμη και Ιδεολογία, Τρίτο Πανελλήνιο Συνέδριο Επιστημολογίας, Πρακτικά, Philosophia Ancilla 6, επιμ. Κων/νος Ιω. Γεωργιάδης, Κων/να Ευθ. Κατσαρού, εκδόσεις Λογία, Καβάλα 2022, σσ. 173-206.
- Δημήτριος Κουγιουμτζόγλου, Ο Βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2024.
- Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τμ. 1, 2,3, Αθήνα 1978.
- A.E. Laiou, The Economic History of Byzantium, Dumbarton Oaks Studies, Washington, 2002.
- Jacques Paul Migne, Patrologia Greaca, πολύτομο έργο, Παρίσι, 1857-1866, τμ. 143 (Γεώργιος Παχυμέρης).
- Νικόλαος Οικονομίδης, κεφάλαια Ιστορίας Ελληνικού Έθνους, τμ. Η΄, 1979, σσ. 104-108, 118-128.
- Α.Ν. Σαχάροφ, «Ο εκχριστιανισμός της Ρωσίας και οι διεθνείς επιδράσεις του», στον συλλογικό τόμο Χίλια Χρόνια Ελληνισμού – Ρωσίας, εκδόσεις «Γνώση», 1994, σσ. 53-75.
- Πάνος Σοφούλης, «Ο Βυζαντινο-ρωσικός ανταγωνισμός στη Βαλκανική και στην Κριμαία», στον συλλογικό τόμο Το Βυζάντιο και η Ρωσία του Κιέβου, επιμέλεια Γεώργιος Καρδαράς, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2020, σσ. 41-56.
- Paul Stephenson, The Legend of Basil the Bulgar – Slayer, Cambridge University Press, 2003.
Δικτυογραφία.
- Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ιωάννη Σκυλίτζη, Σύνοψις Ιστορίων, http://users.uoa.gr/~nektar/history/tributes/byzantine_historians/joannes_scylitzes_synopsis_historiarum.htm (ανάκτηση 2.12.25).
- Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού – λήμμα Βασίλειος Β΄
http://constantinople.ehw.gr/Forms/fLemmaBody.aspx?lemmaid=12580 (ανάκτηση 30.11.25).
