Αρθογραφεί στο TheOpinion o Ομότιμος Καθηγητής Γενετικής και Γενετικής του Ανθρώπου στο Α.Π.Θ, Κώστας Τριανταφυλλίδης και συγγραφέας του βιβλίου: Η γενετική ιστορία των Ελλήνων – Το DNA των Ελλήνων, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2020.
27/12/2025
Περίληψη. Το άρθρο περιγράφει τη γενετική κληρονομιά των Ελλήνων ξεκινώντας από την καταγραφή της γενετικής σύστασης των σύγχρονων Ελλήνων και τη διασύνδεσή τους με άλλους λαούς και φθάνοντας μέχρι την ιχνηλάτηση των προγονικών βιολογικών ριζών μας.
Τα γενετικά στοιχεία υποδεικνύουν ότι οι σημερινοί Έλληνες έχουν σημαντική γενετική συνέχεια με τους πληθυσμούς της Εποχής του Χαλκού και τους Μυκηναίους παρά τις επιδράσεις από άλλους λαούς και επιβεβαιώνοντας μια ιστορία τουλάχιστον 3.500 χρόνων συνεχούς παρουσίας.
Α) Εισαγωγή
Ο άνθρωπος από τη στιγμή που άρχισε να σκέπτεται προσπάθησε να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα όπως: Ποιοι είναι οι πρόγονοί μου; Από που προερχόμαστε;
Αυτά τα ερωτήματα ταλανίζουν τους ανθρώπους εδώ και αιώνες, εντούτοις για πολλά χρόνια απάντηση μπορούσαν να δώσουν οι μύθοι, τα ιερά βιβλία, και αργότερα επιστήμες, όπως η παλαιοντολογία, η αρχαιολογία, η γλωσσολογία και η ανθρωπολογία. Τα τελευταία χρόνια, λόγω της εκρηκτικής προόδου σε τεχνολογίες ανάλυσης του DNA, η σύγχρονη γενετική μπορεί να δώσει πλέον κάποιες επιμέρους απαντήσεις σε τέτοιου είδους θεμελιώδη ερωτήματα. Αυτό είναι πλέον δυνατό γιατί τα στοιχεία που μας δίνουν οι έρευνες στο DNA των ανθρώπων μπορούν να αποτελέσουν συνταρακτικές μαρτυρίες του ιστορικού και προϊστορικού παρελθόντος του ανθρώπινου είδους.
Β) Αρχέγονα είδη του γένους Homo στην Ελλάδα
Κατά την Πρώιμη Παλαιολιθική Εποχή ο ελλαδικός γεωγραφικός χώρος ήταν από τους πρώτους της Ευρώπης που κατοικήθηκε από αρχέγονα είδη του γένους Homo, όπως τον Homo erectus, τον Homo heidelbergensis και τον Homo neanderthalensis. Η εξελικτική θέση του ανθρώπινου κρανίου των Πετραλώνων απασχόλησε αρκετούς ερευνητές ήδη από την εύρεσή του, το 1960. Το κρανίο αρχικά ταξινομήθηκε στο είδος Homo neanderthalensis. Η πιο πρόσφατη συστηματική κατάταξη τοποθετεί το κρανίο στο είδος H. heidelbergensis (Χαϊδελβέργειος άνθρωπος), με πιθανότερο χρονικό βάθος των 350.000 με 280.000 χρόνων.
Γ) Ο εποικισμός της Ελλάδας από τον άνθρωπο προ του 23.000 π.Χ.
Ο σύγχρονος άνθρωπος (Homo sapiens) πρωτοεμφανίστηκε στην Αφρική πριν 320.000 χρόνια. Μικρές πληθυσμιακές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών Homo sapiens άφησαν την Αφρική από την περιοχή της σημερινής Αιθιοπίας και εξαπλώθηκαν στη σημερινή Υεμένη πριν τουλάχιστον 300.000 χρόνια, κατά τη διάρκεια ενός ήπιου και υγρού κλιματικού διαλείμματος. Από την Αραβική Χερσόνησο ο σύγχρονος άνθρωπος μετακινήθηκε προς την Εγγύς Ανατολή, όπου ήδη υπήρχαν πληθυσμοί του είδους Homo neanderthalensis. Τα άτομα των δύο ειδών έζησαν, συναντήθηκαν και ζευγάρωσαν στην Εγγύς Ανατολή, αλλά και στην Ευρώπη. Οπότε το DNA των ανθρώπων που ζουν σήμερα στην Ευρώπη/Ελλάδα προέρχεται από τον άνθρωπο του Νεάντερταλ σε ποσοστό περίπου 2%, ενώ το μεγαλύτερο (~98%) έχει προέλευση ανθρώπους που ξεκίνησαν από την Αφρική. Ο ανατομικά σύγχρονος άνθρωπος έφτασε στην Ελλάδα πριν 210.000 χρόνια. Αυτό υποστηρίζεται από κρανίο που βρέθηκε στο σπήλαιο Απήδημα-1 στην Μάνη -που αντιπροσωπεύει το αρχαιότερο δείγμα σύγχρονου ανθρώπου στην Ευρώπη.
Δ) Πληθυσμιακές μετακινήσεις από το 23.000 π.Χ. έως τη Νεολιθική Εποχή προς και από τον Ελλαδικό χώρο
Κατά τη διάρκεια του μέγιστου της τελευταίας περιόδου των παγετώνων (23.000 έως 19.000 χρόνια πριν), οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες μη μπορώντας να αντέξουν το ψύχος της Βόρειας Ευρώπης υποχώρησαν προς τα Νότια –ακολουθώντας και τις αγέλες των θηραμάτων– έως ότου κατέληξαν και εγκαταστάθηκαν σε τέσσερα θερμά καταφύγια της Ευρώπης. Αυτά ήταν: της Γάλλο-Κανταβρίας, της Ιταλικής και της Βαλκανικής Χερσονήσου (από την Πελοπόννησο μέχρι την Κροατία), καθώς και αυτό των βόρειων ακτών της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας. Μετά τη σταδιακή αναθέρμανση του κλίματος (19.000 έως 13.500 χρόνια πριν) ακολούθησε το δεύτερο στάδιο επαναποικισμού της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης από κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες Homo sapiens και από όλα τα παγετωνικά καταφύγια. Η Βαλκανική χερσόνησος θεωρείται ως η κυριότερη πηγή των μεταπαγετωνικών εποικισμών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών προς την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη.
Ε) Η άφιξη των αγροτών στην Ελλάδα από την Εγγύς Ανατολή
Πριν 12.000 χρόνια οι κυνηγοί – τροφοσυλλέκτες της Εύφορης ημισελήνου αναπτύσσουν την καλλιέργεια των δημητριακών (σιτάρι, κριθάρι, φακή, μπιζέλι), εξημερώνουν άγρια ζώα (λύκους σε σκύλους) και εκτρέφουν παραγωγικά ζώα, π.χ. πρόβατα, κατσίκια, βοοειδή και χοίρους. Ως κύρια αφετηρία των Νεολιθικών πληθυσμιακών ομάδων αγροτών που έφθασαν στον ελλαδικό χώρο θεωρείται η Δυτική Ανατολία, δηλαδή η θαλάσσια διαδρομή, αν και σε μικρότερο βαθμό χρησιμοποιήθηκε και η χερσαία.
Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στους Μεσολιθικούς πληθυσμούς κυνηγών-τροφοσυλλεκτών και τις νεοφερμένες Νεολιθικές πληθυσμιακές ομάδες οδήγησε στην επιμειξία των δύο πληθυσμιακών ομάδων και στην άνθιση ενός από τους πρώτους Νεολιθικούς πολιτισμούς της Ευρώπης, του Πολιτισμού του Σέσκλου στη Θεσσαλία. Ο Θεσσαλικός Νεολιθικός πολιτισμός του Σέσκλου αποτελεί τον μητρικό πολιτισμό από τον οποίο προέκυψαν κύριοι βραχίονες της Νεολιθικής εξάπλωσης πληθυσμιακών ομάδων, γεωργικών καινοτομιών και της κεραμικής στην υπόλοιπη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη.
ΣΤ) Η γενετική σύσταση των Ελλήνων
Οι μελέτες της γενετικής σύστασης των σημερινών κατοίκων της Ελλάδας με ποικίλους DNA δείκτες αποκάλυψαν ότι ο Ελληνικός πληθυσμός είναι παμμεικτικός. Αυτό σημαίνει ότι οι γάμοι γίνονται τυχαία. Μάλιστα, οι σημερινοί κάτοικοί της έχουν υψηλότερες τιμές γενετικής ποικιλότητας από κατοίκους της Κεντρικής, Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης. Επιπρόσθετα, το 72% των μητροπλευρικών γραμμών των σημερινών κατοίκων της χώρας μας προέρχεται από προγόνους που ζούσαν στην Ελλάδα ήδη από την Παλαιολιθική Εποχή και κατά 28% από απογόνους εποίκων που εισχώρησαν κατά τη Νεολιθική Εποχή. Τα αντίστοιχα ποσοστά για τους κατοίκους όλης της Ευρώπης είναι 80% και 20%, αντίστοιχα. Οι κάτοικοι δηλαδή της Ελλάδας χαρακτηρίζονται, από υψηλότερα ποσοστά Νεολιθικής μητροπλευρικής γενετικής διείσδυσης σε σχέση με τους κατοίκους άλλων περιοχών της Ευρώπης.
Η DNA κληρονομιά των Ελλήνων σε σχέση με άλλους Ευρασιατικούς πληθυσμούς μελετήθηκε χρησιμοποιώντας κατάλληλους γενετικούς πολυμορφισμούς. Από τις συγκρίσεις προέκυψε ότι οι ΄Ελληνες δείχνουν μεγαλύτερη γενετική συγγένεια με τους Ιταλούς, παρά με τους προς βορρά Σλάβους γείτονες. Μάλιστα, η γενετική συμβολή των Ελλήνων στη γενετική σύσταση των σημερινών κατοίκων της Σικελίας ανέρχεται στο 37,3% περίπου των ανδρών. Παρόμοια, η Ελληνική DNA συμβολή είναι της τάξης του 7%, 22% και 17% στους κατοίκους της Καλαβρίας, της Απουλίας και της Νότιας Γαλλίας, αντίστοιχα. Ειδικά τα στοιχεία για την Νότια Ιταλία και την Ανατολική Σικελία δείχνουν ότι η Μεγάλη Ελλάδα δεν ήταν μόνο γλωσσικά και πολιτισμικά Ελληνική, αλλά σε μεγάλο βαθμό και γενετικά.
Z) Διαχρονική γενετική Συνέχεια-Ασυνέχεια Ελλήνων;
Η ιχνηλάτηση της πορείας ενός λαού στον ιστορικό χρόνο, μέσα από τα διάφορα ίχνη που αφήνει στο διάβα του, αποτελεί ένα γνωστικό αντικείμενο, το οποίο εκτός της επιστημονικής αναζήτησης, ικανοποιεί και τη φυσιολογική ανθρώπινη ανάγκη να γνωρίζουμε από πού προερχόμαστε. Για εμάς τους Έλληνες, η ιδέα της διαχρονικής συνέχειας ή ασυνέχειας από την αρχαία στη σύγχρονη Ελλάδα θεωρούνται συνήθως πολύ σημαντικές. Διατυπώθηκαν δύο κυρίως θεωρίες όσον αφορά την καταγωγή των Ελλήνων: Η θεωρία της διαχρονικής συνέχειας των Ελλήνων και η θεωρία της ασυνέχειας των Ελλήνων.
Κύριος εκφραστής της ασυνέχειας των Ελλήνων ήταν ο δημοσιογράφος και ιστορικός Ιάκωβος Φαλμεράυερ (1830). Τα γενετικά στοιχεία απορρίπτουν ως εσφαλμένη την αμφιλεγόμενη θεωρία του περί της καταγωγής των Ελλήνων.Βέβαια, η ιδέα της φυσικής συνέχειας από την αρχαία στη σύγχρονη Ελλάδα μπορεί να θεωρηθεί με βάση γεωγραφικά, ιστορικά ή τέλος, πολιτισμικά στοιχεία, με επίκεντρο την Ελληνική γλώσσα. Πρόσφατα, όμως, στη συζήτηση αυτή προστέθηκε και μια άλλη συνέχεια των αρχαίων και σύγχρονων Ελλήνων με βάση μελέτες του αρχαίου DNA (aDNA).
Aς εξετάσουμε λοιπόν τρεις μελέτες που αναλύουν DNA ατόμων από πολιτισμούς της Εποχής του Χαλκού στην Ελλάδα και ερευνούν τη γενετική συγγένεια αυτών των ατόμων με τους σύγχρονους ΄Ελληνες. Στην πρώτη εργασία οι συγγραφείς συμπεραίνουν (Nature 548: 214-218, 2017).
«Οι σύγχρονοι Έλληνες ομοιάζουν με τους Μυκηναίους, αλλά με κάποια πρόσθετη αραίωση από την πρώιμη Νεολιθική καταγωγή τους. Τα αποτελέσματά μας υποστηρίζουν την ιδέα της γενετικής συνέχειας, αλλά όχι και της απομόνωσης, στην ιστορία των πληθυσμών του Αιγαίου, πριν από και μετά την εποχή των πρώτων πολιτισμών της περιοχής».
Στη δεύτερη εργασία (Cell 184: 2565–2586.e21, 2021] οι συγγραφείς διαπίστωσαν ότι: «Τα γονιδιώματα κατοίκων με Κυκλαδικό, Μινωικό και τον Μυκηναϊκό πολιτισμό της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού -αν και οι πολιτισμικά διαφορετικοί πληθυσμοί- ήταν γενετικά παρόμοιοι σε όλο το Αιγαίο και τη Δυτική Ανατολία. Η γονιδιακή ομοιογένεια ενδεχομένως σημαίνει ότι οι πληθυσμοί του Αιγαίου διέσχιζαν τη θάλασσα για να αλληλοεπιδράσουν όχι μόνο στο πολιτισμικό επίπεδο, αλλά και στο γενετικό. Τέλος, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι σύγχρονοι ΄Ελληνες (δείγματα από τη Θεσσαλονίκη και την Κρήτη) έχουν κοινό το 90% της καταγωγής τους με κατοίκους του Βόρειου Αιγαίου της Μέσης Εποχής του Χαλκού, γεγονός που υποδηλώνει την παρουσία συνέχειας ανάμεσα στις δύο χρονικές περιόδους».
Στην τρίτη μελέτη (Nature Commun. 4: 1861, 2013) οι συγγραφείς συμπεραίνουν ότι οι σημερινοί κάτοικοι του οροπεδίου του Λασιθίου εξακολουθούν να φέρουν τις μητροπλευρικές γενετικές υπογραφές των αρχαίων προγόνων τους που ανάπτυξαν τον φημισμένο Μινωικό πολιτισμό. ΄Αρα, υπάρχει σημαντικός βαθμός συνέχειας ανάμεσα στη γενετική σύσταση των Μινωιτών και των σύγχρονων κατοίκων της Κρήτης από την Εποχή του Χαλκού μέχρι σήμερα. Αρχαιολόγοι, αλλά και βιολόγοι αμφισβήτησαν τα συμπεράσματα αυτών των μελετών επικαλούμενοι διάφορους λόγους, π.χ.
«Αν τα μεγέθη των δειγμάτων που χρησιμοποιήθηκαν ήταν επαρκή για να εξασφαλιστεί η αντιπροσωπευτικότητα»; Πράγματι σε κάθε εργασία τα διαθέσιμα αρχαία δείγματα είναι μικρά. Αυτά όμως συγκρίθηκαν με δεκάδες αρχαία δείγματα και εκατοντάδων σημερινών ανθρώπων. Από την άλλη, τα συνολικά αρχαία δείγματα που αναλύθηκαν στις εργασίες αρχαίου DNA από την Ελλάδα είναι περίπου 50. Επιπρόσθετα οι τρεις μελέτες Αρχαιογενετικής αξιολογήθηκαν από ανεξάρτητους κριτές, οι οποίοι θεωρήσαν -για αυτό το είδος των μελετών- ότι είναι αρκετά τα δείγματα και ότι αξίζουν να δημοσιευτούν στα πιο έγκυρα επιστημονικά περιοδικά.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι αναλύσεις αρχαίου DNA μπορούν να υποστηρίξουν τη συνέχεια των ανθρώπινων πληθυσμών, δείχνοντας γενετικούς δεσμούς μεταξύ αρχαίων και σύγχρονων πληθυσμιακών ομάδων ή αποδεικνύοντας ότι οι σύγχρονοι πληθυσμοί έχουν σημαντική γενετική κληρονομιά από τους παρελθόντες.
Το συμπέρασμα αυτό, υποστηρίζεται και από πρόσφατη εργασία, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports (τόμος 15, 16530.9, 2025).
«Η ανάλυση αρχαίου DNA του Βόρειου Ιρανικού Οροπεδίου, που εκτείνεται από την Εποχή του Χαλκού έως την Αυτοκρατορία των Σασσανιδών, δείχνει 3.000 χρόνια γενετικής συνέχειας παρά τις εξωτερικές αλληλεπιδράσεις. Μια μελέτη 50 δειγμάτων βρήκε μια βασική γενετική κληρονομιά που συνδέει τους αρχαίους με τους σύγχρονους πληθυσμούς, με τα ιστορικά δείγματα να δείχνουν ισχυρούς δεσμούς με τοπικές ομάδες της Εποχής του Χαλκού και μια γενετική γραμμή Ανατολής-Δύσης».
Γιατί έχουν σημασία αυτές οι μελέτες Αρχαιογενετικής:
“Γιατί αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τον πολιτιστικό μετασχηματισμό στην αρχαιολογία. Η υπόθεση ότι οι σημαντικές αλλαγές στην αλλαγή θρησκείας, γλώσσας ή τον υλικό πολιτισμό αντιστοιχούν σε νέους πληθυσμούς είναι συχνά έμμεση στις αρχαιολογικές αφηγήσεις. Αλλά τα στοιχεία aDNA δείχνουν πως οι άνθρωποι μπορεί να υιοθετήσουν νέες γλώσσες, θρησκείες, πρακτικές και τεχνολογίες, παραμένοντας παράλληλα, γενετικά, απόγονοι μακροχρόνιων τοπικών ανθρώπινων πληθυσμών, η οποία διατηρείται σήμερα, ως παρόμοια συχνότητα γενετικών δεικτών¬ μεταξύ των δύο ομάδων πληθυσμού που διαμένουν στον ίδιο γεωγραφικό χώρο.
Η) Επίλογος Υστερα από τα παραπάνω μπορούμε να θεωρήσουμε ότι τα γενετικά ευρήματα αντανακλούν τα ιστορικά γεγονότα του Ελλαδικού χώρου και υποδεικνύουν ότι: «η εικόνα της ιστορικής/γενετικής συνέχειας των Ελλήνων είναι ξεκάθαρη, όπως ξεκάθαρο επίσης είναι το γεγονός ότι διά μέσου των αιώνων οι Έλληνες εξελίχθηκαν δεχόμενοι γενετικές επιδράσεις από άλλους πληθυσμούς, αλλά ποτέ δεν έσβησε η γενετική κληρονομιά των πληθυσμών του Αιγαίου από την εποχή των πρώιμων πολιτισμών της Εποχής του Χαλκού, δηλ. τον Κυκλαδικό, τον Μινωικό και τον Μυκηναϊκό.
