Καταρχήν ή Κατ΄ αρχάς: Η σημασιολογική διαφορά των δύο εκφράσεων – Σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε την πρώτη και σε ποιες τη δεύτερη;
Πολύ συχνά κάνουμε λάθη στον προφορικό και γραπτό μας λόγο, είτε λόγω κεκτημένης ταχύτητας, είτε διότι πρόκειται για παρεμφερείς λέξεις – εκφράσεις, για τις οποίες όμως αγνοούμε κάποιες βασικές σημασιολογικές διαφορές τους. Ας ξεκαθαρίσουμε, λοιπόν, ένα εξαιρετικά σύνηθες γλωσσικό μπέρδεμα – ή σύγχυση καλύτερα – , το οποίο αφορά τη σωστή χρήση των λέξεων: «Καταρχήν» και «Κατ΄ αρχάς».
Καταρχήν ή Κατ΄ αρχάς: Σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε το πρώτο και σε ποιες το δεύτερο;
Όπως γράφει ο φιλόλογος, Βασίλειος Αρετάκης στο taexeiola.gr, πρόκειται για δύο αρχαιοπρεπείς εκφράσεις, καταρχήν (κατ’ αρχήν) και καταρχάς (κατ’ αρχάς), οι οποίες, παρότι παρεμφερείς, διαφέρουν σημασιολογικά.
Στον καθημερινό λόγο, λοιπόν, συγχέεται συχνά η σημασία των φράσεων αυτών, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται καταχρηστικά η φράση καταρχήν (κατ’ αρχήν) με τη σημασία της φράσης καταρχάς (κατ’ αρχάς).
Για να γίνει σαφής η διαφορά τους, θα πρέπει πρώτα να κατανοηθεί ότι η λέξη «αρχή» έχει άλλη σημασία στην κάθε φράση.
«Καταρχάς» (κατ’ αρχάς)
Ειδικότερα, στη φράση καταρχάς (κατ’ αρχάς), η λέξη αρχή σημαίνει αφετηρία, έναρξη, ξεκίνημα. Άρα, η φράση καταρχάς (κατ’ αρχάς) δηλώνει χρόνο και σημαίνει αρχικά, στην αρχή, πρώτα – πρώτα, κατά πρώτον.
Παραδείγματα της χρήσης του «καταρχάς»:
«Κατ’ αρχάς, κυρίες και κύριοι, σας καλωσορίζω στο συνέδριο.»
«Σκέφτομαι κατ’ αρχάς να πάρουμε πρωινό στις 08:00 και έπειτα να ξεκινήσουμε τη μελέτη.»
«Ο δημοσιογράφος ήθελε να παρουσιάσει κατ’ αρχάς την άποψη της κυβέρνησης και μετά να δημοσιεύσει τις θέσεις της αντιπολίτευσης.»
«Καταρχήν» (κατ’ αρχήν)
Από την άλλη πλευρά, στη φράση καταρχήν (κατ’ αρχήν), η λέξη «αρχή» σημαίνει πρώτη αιτία, βάση, ουσία. Επομένως, η φράση καταρχήν (κατ’ αρχήν) δηλώνει τρόπο και σημαίνει βασικά, κατά βάση, κατά κύριο λόγο, σε γενικές γραμμές.
Παραδείγματα της χρήσης του «καταρχήν»:
«Κατ’ αρχήν, το συνέδριο έχει ως θέμα του τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό, αλλά ο πρώτος εισηγητής θα αναφερθεί και στον Γαλλικό Διαφωτισμό.»
«Συμφωνώ κατ’ αρχήν με την πρότασή σου, αλλά πιστεύω ότι η μελέτη πρέπει να ξεκινήσει νωρίτερα.»
«Σήμερα οι βουλευτές θα συζητήσουν το νομοσχέδιο κατ’ αρχήν και την άλλη εβδομάδα καλούνται να το ψηφίσουν κατ’ άρθρο.»
Προσοχή, λοιπόν, την επόμενη φορά… Άλλο το «καταρχήν» και άλλο το «καταρχάς».
Πηγές:
Μπαμπινιώτης Γ., Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, εκδ. Κέντρο Λεξικολογίας: 2019
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, εκδ. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών: 1998
Liddell H.G. – Scott R., Επιτομή του Μεγάλου Λεξικού της Ελληνικής Γλώσσης, εκδ. Πελεκάνος: 2007
