Ζούμε τον πόλεμο στην Γάζα και πιθανότατα την κλιμάκωση προς ένα περιφερειακό πόλεμο στην Μέση Ανατολή. Ακούμε συχνά ερωτήσεις όπως με ποιους είσαι; Ποιος έχει δίκιο; Αυτοί υπήρχαν οι άλλοι από πού και πως; Για να δούμε την μεγάλη εικόνα, χρειάζεται να εξετάσουμε πως φτάσαμε στο Παλαιστινιακό μέσα από την ιστορία της περιοχής που οδήγησε στην σύγκρουση που μαίνεται εδώ και αρκετές δεκαετίες.
Γράφει ο Αντώνης Ζάρκος Τσιαγγάλης,
Αρχικά ο όρος Παλαιστίνη καταγράφεται πρώτη φορά από τον Ηρόδοτο στο έργο του Ιστορίες. Οι πρώτες σωζόμενες αναφορές στην περιοχή σώζονται τον 12ο αιώνα προ Χριστού, όπου οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι είχαν υπό τον έλεγχο τους την περιοχή. Ο λαός που κατοικούσε για αιώνες στην περιοχή ήταν οι Χαναναίοι όπου είχαν πόλεις κράτη από το 2.000 π.Χ. Οι Αιγύπτιοι κατέλαβαν την περιοχή από το 1500 π.Χ. περίπου και την είχαν υπό τον έλεγχο τους μέχρι και το 1200 π.Χ. Η περιοχή της Παλαιστίνης όπως και της Συρίας αποτέλεσε πεδίο πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ των μεγαλύτερων δυνάμεων της εποχής, που ήταν οι Αιγύπτιοι και οι Χετταίοι.
Στην συνέχεια εμφανίστηκαν οι Αρχαίοι Ισραηλίτες όπου υπάρχουν δύο προσεγγίσεις στο πως ήρθαν στην περιοχή. Η μια είναι η γνωστή ιστορία που βασίζεται σε αναφορές της Παλαιάς Διαθήκης και άλλων αρχαίων κειμένων, όπου ήταν νομαδικός πολεμικός λαός που έκανε είχε έφεση στο εμπόριο και από το 1300 π.Χ. περίπου εμφανίστηκαν στην περιοχή της Παλαιστίνης. Ενώ η άλλη είναι ότι οι Αρχαίοι Ισραηλίτες προϋπήρχαν στην περιοχή, στα Ανατολικά πιθανότατα και δεν ήρθαν κάνοντας γενικευμένο πόλεμο με τους Χαναναίους. Καθώς εξελίχθηκαν ως μια ξεχωριστή εθνική ομάδα που είχε χαρακτηριστικά τον Ιουδαϊσμό, το εμπόριο και τις συνήθειες τους. Η πιο ρεαλιστική προσέγγιση, βρίσκεται κάπου στην μέση, διότι αφενός οι Αρχαίοι Ισραηλίτες ήταν ένας σημιτικός λαός, όπως και οι Χαναναίοι και οι περισσότεροι γειτονικοί λαοί, είχαν πολεμικές συγκρούσεις. Και αφετέρου οι πόλεις κράτη των Χαναναίων δεν ήταν απόλυτα ενωμένες, άλλες είχαν συμμαχία και άλλες ισχυρό ανταγωνισμό. Δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο οι Αιγύπτιοι να ήθελαν να προωθήσουν τους Αρχαίους Ισραηλίτες γύρω στο 1250 π.Χ. για να τιμωρήσουν τις εξεγέρσεις διάφορων πόλεων κρατών των Χαναναίων. Έτσι με ή χωρίς υποστήριξη από τους Αιγυπτίους, οι Αρχαίοι Ισραηλίτες πολέμησαν τους Χαναναίους σε τοπικές συγκρούσεις, θέλοντας να γίνουν μια υπολογίσιμη δύναμη στην περιοχή και να έχουν μερίδιο στο εμπόριο.
Κατά το 1180 π.Χ. οι λαοί της θάλασσας και άλλοι μεταναστευτικοί λαοί, διέλυσαν διάφορους πολιτισμούς, μέσα από εισβολές. Μάλιστα εισέβαλαν και στην περιοχή της Παλαιστίνης, αλλά και στην Κύπρο και την Αίγυπτο. Στην Παλαιστίνη τότε ξεκίνησαν να κατοικούν στα παράλια, ο λαός των Φιλισταίων, οι οποίοι ήταν ένας από τους λαούς της θάλασσας. Οι Φιλισταίοι ή είχαν σχέση με τους Αρχαίους Μυκηναίους και Μινωίτες ή ήταν Αρχαίοι Έλληνες που μετανάστευσαν μαζί με τους λαούς της θάλασσας. Από την άλλη οι Αιγύπτιοι σε δύο σημαντικές μάχες απέκρουσαν την εισβολή των λαών της θάλασσας, έχοντας και σημαντικές απώλειες. Μετά από το 1050 π.Χ. στην περιοχή της Παλαιστίνης δημιουργήθηκε το Βασίλειο του Ισραήλ και μετά το 960 π.Χ. έγινε και το Βασίλειο του Ιούδα. Τότε υπήρξαν συγκρούσεις ανάμεσα στους Φιλισταίους και στους Αρχαίους Ισραηλίτες.
Κατά το 722 π.Χ. η Νέο Ασσυριακή αυτοκρατορία κατέκτησε το Βασίλειο του Ισραήλ ενώ έκανε προτεκτοράτο του, το Βασίλειο του Ιούδα. Το 610 π.Χ. η Νέο Βαβυλωνιακή αυτοκρατορία μαζί με τους Μήδους, κατέλαβαν την Νέο Ασσυριακή αυτοκρατορία. Ενώ το 605 π.Χ. οι Αιγύπτιοι ηττήθηκαν από τις δυνάμεις των Βαβυλωνίων. Τότε είναι που η περιοχή της Παλαιστίνης ήταν υπό την κυριαρχία της Βαβυλώνας ενώ οι Ιουδαίοι δεν ήθελαν την νέα διοίκηση. Τελικά το 586 π.Χ. η Ιερουσαλήμ πέφτει και καταστρέφεται από τις Βαβυλωνιακές δυνάμεις του Ναβουχοδονόσορ του Β. Εκείνη την στιγμή οι Βαβυλώνιοι εξόρισαν τους Ιουδαίος στην Βαβυλώνα αλλά και τους Φιλισταίους.
Κατά το 539 π.Χ. ο Κύρος Β ο Μέγας κατέλαβε την Βαβυλώνα, στα πλαίσια της εξάπλωσης της τότε Περσικής αυτοκρατορίας της Δυναστείας των Αχαιμένιδων. Τότε ο Κύρος έδωσε την ελευθερία στους Ιουδαίους να φύγουν από την Βαβυλώνα, και να επιστρέψουν στην Ιερουσαλήμ. Μετά από δύο αιώνες, το 330 π.Χ. ο Μέγας Αλέξανδρος κατέλαβε την περιοχή της Παλαιστίνης, διατηρώντας τις θρησκευτικές ελευθερίες των Εβραίων και μειώνοντας την φορολογία της περιοχής, όπως έκανε και σε όλες τις κτήσεις που κατέλαβε. Το 323π.Χ. ο Μέγας Αλέξανδρος πέθανε και ξέσπασαν οι πόλεμοι των διαδόχων του, που ήταν οι επίγονοι στρατηγοί του. Τελικά το 301 π.Χ. η Παλαιστίνη ήταν στο Αιγυπτιακό Βασίλειο της Ελληνικής Δυναστείας των Πτολεμαίων. Μέχρι και το 200 π.Χ. οι Πτολεμαίοι ίδρυσαν υποδομές, εμπόριο και στρατιωτική παρουσία στην περιοχή, καθώς είχαν πολέμους με τους Σελευκίδες στην Συρία και στην Παλαιστίνη. Μετέπειτα οι Σελευκίδες, κατάφεραν να καταλάβουν την Νότια Συρία και την Παλαιστίνη, από τους Πτολεμαίους. Τότε οι Σελευκίδες θέλησαν να εξελληνίσουν άμεσα και πιο γρήγορα ολόκληρη την περιοχή, από ότι οι Πτολεμαίοι. Αυτό προκάλεσε αντιδράσεις και κυρίως των Ιουδαίων και έτσι οδηγηθήκαμε στην εξέγερση των Μακκαβαίων το 167 π.Χ. Η εξέγερση κράτησε 7 χρόνια και πέτυχε οδηγώντας το 152 π.Χ. σε μια ημιαυτονομία και στην συνέχεια το 141 π.Χ. στην ίδρυση του Εβραϊκού Βασιλείου της Δυναστείας των Ασμοναίων.
Το 67 π.Χ. ξεσπά Εμφύλιος πόλεμος στην Δυναστεία των Ασμοναίων, όπου μετά ήρθε η επέμβαση των Ρωμαίων που τους κάλεσαν στην περιοχή. Τελικά το 63 π.Χ. ο Πομπήιος κατέλαβε την Ιερουσαλήμ μετά από πολιορκία. Κατά το 57 π.Χ. μετά από διάφορες αναταραχές, οι Ρωμαίοι αποφάσισαν να οργανώσουν το βασίλειο που ήταν υποτελείς εντελώς πλέον σε αυτούς, σε 5 αυτόνομες περιφέρειες, όπου η κάθε μία είχε το δικό της θρησκευτικό συμβούλιο. Οι πρωτεύουσες από αυτές τις περιφέρειες ήταν: η Ιερουσαλήμ, η Ιεριχώ, η Σεπφωρις, η Αμαθούς και η Γαδαρα.
Από το 56 π.Χ. μέχρι και το 41 π.Χ. οι Ρωμαίοι βοήθησαν στην ανέγερση μέχρι και στην επισκευή Ελληνικών πόλεων που είχαν καταστραφεί από τους Ιουδαίους και άλλους από προηγούμενους πολέμους ανάμεσα στους Σελευκίδες και στους Πτολεμαίους. Το 40 π.Χ. οι Πάρθιοι Πέρσες εισέβαλαν στην Συρία και την Παλαιστίνη και μέσα σε ένα περίπου χρόνο κατέλαβαν όλα αυτά τα εδάφη. Οι Πάρθιοι είχαν κερδίσει τους Ρωμαίους ήδη το 53 π.Χ. στην πρώτη τους σύγκρουση και ήταν αήττητη απέναντι τους και εκμεταλλεύτηκαν την κρίση στον Ρωμαϊκό Κόσμο για να πετύχουν αυτές τις κατακτήσεις.
Οι Ρωμαίοι αντέδρασαν σχετικά γρήγορα. Το 39 π.Χ. η Ρωμαϊκή Σύγκλητος έδωσε την εντολή με την έγκριση και του Μάρκου Αντωνίου και του Οκταβιανού Αυγούστου, να γίνει ανακατάληψη της Παλαιστίνης από τον Εβραίο, Ιδουμαικης καταγωγής, Ηρώδη τον Α (72 π.Χ. – 3 π.Χ.). Το 37 π.Χ. μετά από 2 χρόνια πολέμου κατάφερε να κατακτήσει την Παλαιστίνη με Ρωμαϊκές λεγεώνες και μερικά άλλα στρατεύματα. Το 37 π.Χ. κατέλαβε την Ιερουσαλήμ και διέταξε την σφαγή Ιουδαίων αμάχων. Έτσι ξεκίνησε η βασιλεία του Ηρώδη, όπου το βασίλειο του ήταν υποτελής στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Σε αυτή την περίοδο που κυβέρνησε ο Ηρώδης και κράτησε 35 ολόκληρα χρόνια, έγιναν μεγάλα οικοδομικά έργα, αναπτύχθηκε το εμπόριο και υπήρξε οργανωμένη διακυβέρνηση δίνοντας λόγο για τα πάντα στους Ρωμαίους που ήταν εκεί. Από την άλλη πλευρά σε αρκετές περιπτώσεις ο Ηρώδης διέταξε σφαγή σε γυναικόπαιδα και δολοφόνησε την πρώτη του γυναίκα και τα δύο του πρώτα παιδιά, ενώ ξανά παντρεύτηκε. Ήταν ένας σκληρός και οργανωτικός ηγέτης ενώ ένιωθε απειλή από τους Ζηλωτές και ότι ακούγονταν για τον λεγόμενο Μεσσία.
Μέσα από όλα αυτά τα γεγονότα οι Ισραηλίτες περίμεναν έναν Μεσσία, που θα ήταν η πολιτική λύση για αυτούς. Δηλαδή πίστευαν ότι Μεσσίας ήταν ο Δαυίδ, ο Σολόμωντας, ο Κύρος Β ο Μέγας και ο Μέγας Αλέξανδρος, μεγάλοι βασιλείς μέσα στους Αρχαίους χρόνους που είχαν γραφτεί μέχρι και θρύλοι για αυτούς. Έτσι ο Μεσσίας που ήθελαν οι Εβραίοι, ήταν ένας άνθρωπος μόνο (όχι Θεός και Άνθρωπος), Βασιλιάς με στρατό, πλούτο και θα τους έλυνε όλα τα προβλήματα. Μόνο οι Εσσαίοι που ήταν μια θρησκευτική έως και αιρετική Ιουδαϊκή ομάδα, περίμεναν δύο Μεσσίες έναν βασιλιά για τα πολιτικά και στρατιωτικά θέματα και έναν Αρχιερέα ή Σοφό Προφήτη που θα ήταν ο Δάσκαλος της Δικαιοσύνης για τα θρησκευτικά ζητήματα.
Έτσι ο Μεσσίας που ακόμα περιμένουν οι Εβραίοι δεν είναι Θεάνθρωπος ή απλός και ταπεινός αλλά ανέκαθεν πρόσωπο επίγειας εξουσίας με δύναμη και πλούτο. Αυτή η αντίληψη διαμορφώθηκε μέσα από αιώνες ιστορικής πορείας για τους Εβραίους και αυτό θα ήταν ένας μόνιμος «πονοκέφαλος» για τους Ρωμαίους καθώς κάθε ένας που θα ισχυρίζονταν ότι ήταν ο Μεσσίας, θα σήμαινε ότι θα διεκδικούσε αυτόματα τον θρόνο της Ιουδαίας. Κατά το 3π.Χ. περίπου η Επαρχία της Ιουδαίας θα χωρίζονταν διοικητικά στην Ηρώδεια Τετραρχία μετά τον θάνατο του Ηρώδη του Α. Μετέπειτα ξεκίνησε ο Χριστιανισμός με την διδασκαλία και την σταύρωση του Ιησού από την Ναζαρέτ ενώ να σημειωθεί ότι η Πρώτη Χριστιανική Κοινότητα, ήταν αυτή της Ιερουσαλήμ στην Παλαιστίνη.
Μετά από αρκετές πολιτικές εξελίξεις και νέες αλλαγές στην διοίκηση της περιοχής, ξέσπασε ο Πρώτος Ιουδαϊκός Πόλεμος, όπου οι Ρωμαίοι θα κατέστρεφαν την Ιερουσαλήμ το 70 μ.Χ. και από τότε οι Εβραίοι θα διασκορπίζονταν σε ολόκληρο τον κόσμο. Κατά το 115 μ.Χ. μέχρι και το 117 μ.Χ. είχε ξεσπάσει ο Δεύτερος Εβραικό-Ρωμαϊκός, όπου έγιναν εξεγέρσεις Εβραίων στην Κύπρο, την Αίγυπτο και την Λιβύη. Τελικά οι Ρωμαίοι κατέστειλαν όλες τις εξεγέρσεις. Επιπρόσθετα το ξέσπασε και Τρίτη μεγάλη Εβραϊκή εξέγερση από το 132 μ.Χ. μέχρι και το 136 μ.Χ. όπου οδήγησε στον κατακερματισμό των Ιουδαίων. Μάλιστα ο αυτοκράτορας Ανδριανός, έδιωξε για πάντα κάθε Εβραίο από την Ιερουσαλήμ, μετονόμασε την επαρχία της Ιουδαίας σε επαρχία της Παλαιστίνης, ενώνοντας την με την Γαλιλαία ενώ απαγόρευσε εκεί την Ιουδαϊκή θρησκεία.
Τα βασικά αποτελέσματα των τριών αυτών πολέμων μεταξύ Ρωμαίων και Εβραίων ήταν τα εξής:
Α) Η μόνιμη και ξεκάθαρη διαφοροποίηση, ακόμα και στα μάτια των Ρωμαίων, μεταξύ Χριστιανών και Εβραίων.
Β) Η τεράστια αύξηση και δημιουργία της Εβραϊκής διασποράς σε όλη την Μεσόγειο και τις κτήσεις της Ρωμαικής αυτοκρατορίας.
Γ) Η δημιουργία του Εβραϊκού ζητήματος, καθώς οι Εβραίοι δεν είχαν πλέον κράτος και κανένα ουσιαστικά δικαίωμα στην περιοχή που ζούσαν μέχρι τότε πάνω από 1.200 χρόνια.
Κατά το 259 μ.Χ. μέχρι και το 272 μ.Χ. η Παλαιστίνη αποτέλεσε μέρος των κτήσεων της αυτοκρατορίας της Παλμύρας. Αυτό άλλαξε όταν ο αυτοκράτορας και στρατηγός Αυρηλιανός κατέκτησε την αυτοκρατορία της Παλμύρας. Επίσης το 326 μ.Χ. ο Μέγας Κωνσταντίνος ή Κωνσταντίνος ο Α, έχτισε Εκκλησίες και υποδομές στην Παλαιστίνη, και έγινε το κέντρο του Χριστιανικού πλέον κόσμου, καθώς σταμάτησαν οι Ρωμαϊκοί διωγμοί κατά των Χριστιανών. Μετά είχαμε τις τέσσερις εξεγέρσεις των Σαμαρειτών που κράτησαν από το 484 μ.Χ. μέχρι και το 572 μ.Χ. τις οποίες όλες τις κατέστειλε η Βυζαντινή αυτοκρατορία (μια από αυτές τις εξεγέρσεις μάλιστα, ήταν επί Ιουστινιανού του Α).
Με την εμφάνιση και εξάπλωση του Ισλάμ, ήρθαν οι Άραβες στην περιοχή. Μετά την νίκη των Αράβων στην Μάχη του Ποταμού Γιαρμούκ το 636 μ.Χ. ολόκληρη η Παλαιστίνη πέρασε σε Μουσουλμανική κυριαρχία. Έτσι ξεκίνησε το Αραβικό στοιχείο στην περιοχή, ενώ οι Βυζαντινοί θα προσπαθήσουν τους επόμενους αιώνες να πάρουν πίσω την Παλαιστίνη, φτάνοντας κάποια στιγμή μέχρι την Γαλιλαία, όπου όμως δεν εδραιώθηκαν. Τελικά με την Πρώτη Σταυροφορία (1096 μ.Χ. – 1099 μ.Χ.) η Παλαιστίνη πέρασε στα χέρια των Σταυροφόρων για 88 χρόνια. Μέχρι που ο Κούρδος Σουλτάνος της Αιγύπτου και της Συρίας, Σαλαντίν κατέλαβε την Ιερουσαλήμ το 1187 μ.Χ. Μετά από δεκαετίες για μερικά χρόνια οι Σταυροφόροι ξανά πήραν την Ιερουσαλήμ μέχρι που το Σουλτανάτο των Μαμελούκιων την κατείχε. Τότε οι Μογγόλοι έκαναν επιδρομές στην Παλαιστίνη, αλλά στο τέλος ηττήθηκαν το 1260 μ.Χ. σε μια σημαντική μάχη.
Μετέπειτα το 1516 η Οθωμανική αυτοκρατορία κατέκτησε το Σουλτανάτο των Μαμελούκιων και φυσικά την περιοχή της Παλαιστίνης. Μέχρι και το 1798 οι Οθωμανοί είχαν ουσιαστικά τον απόλυτο έλεγχο της περιοχής, ώσπου ο Ναπολέων έκανε εκστρατεία στην Αίγυπτο και έφτασε μέχρι και την Παλαιστίνη, όπου νίκησε τους Οθωμανούς στην Μάχη στο Όρος Θαβώρ το 1799. Μετά η περιοχή ήταν πάλι υπό Οθωμανικό έλεγχο, καθώς οι Γάλλοι έφυγαν λόγο του ναυτικού αποκλεισμού των Βρετανών. Κατά το 1840 η Αίγυπτος ήθελε να γίνει εντελώς ανεξάρτητη και είχε πόλεμο με τους Οθωμανούς, και τότε πέρασαν δυνάμεις του Ιμπραήμ Πασά από την Παλαιστίνη. Το 1880 στα πλαίσια της Σιωνιστικής ιδεολογίας, αρκετοί Εβραίοι ξεκίνησαν να μεταναστεύουν στην Παλαιστίνη. Μάλιστα οι Βρετανοί είχαν υποσχεθεί στους Άραβες ότι θα δημιουργηθεί ανεξάρτητο Κράτος για τους Άραβες της Παλαιστίνης και ανεξάρτητο Κράτος στην Αραβική Χερσόνησο, εφόσον τους υπερασπιστούν εναντίον των Οθωμανών. Δυστυχώς όμως αυτό ήταν μια προφορική υπόσχεση για τους Άραβες που διέμεναν στην Παλαιστίνη ειδικά.
Κατά την διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, τα εδάφη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας κατακτήθηκαν από δυνάμεις της Αντάντ. Οι Βρετανοί ήταν αυτοί που είχαν τον έλεγχο της Παλαιστίνης το 1918 και από το 1920 μέχρι και το 1936 οι Άραβες της Παλαιστίνης ξεσηκώθηκαν εναντίον των Βρετανών και του Εβραϊκού στοιχείου.
Τελικά μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1948 ιδρύθηκε το Κράτος του Ισραήλ, έχοντας ξανά οι Εβραίοι κρατική υπόσταση μετά από 2000 ουσιαστικά χρόνια. Τότε είναι που ξεκινάει το Παλαιστινιακό ζήτημα καθώς οι Εβραίοι που ήρθαν, είχαν απορία ποιοι αυτοί οι Άραβες εδώ και μένουν στην γη των προγόνων μας και από την άλλοι οι Άραβες Παλαιστίνιοι, έλεγαν ποίοι ήταν αυτοί οι ξένοι μετανάστες που ερχόντουσαν στα μέρη τους. Και οι δύο πλευρές έχουν ένα δίκιο καθώς αφενός οι Εβραίοι κατοικούσαν ως το βασικό στοιχείο στην περιοχή για τουλάχιστον 12 αιώνες αλλά και από την άλλη οι Άραβες κατοικούσαν στην περιοχή ως βασικό στοιχείο για περίπου 1.230 χρόνια. Τελικά από την αρχή ξεκίνησαν πόλεμοι μεταξύ Ισραηλινών και Αράβων για τον έλεγχο της Παλαιστίνης. Εξ αρχής προτάθηκε η αρχή της λύσης των δύο κρατών, ενός Ισραηλιτικού Κράτους με ανεξαρτησία και ασφάλεια και ενός Αραβικού Παλαιστινιακού Κράτους.
Όταν ιδρύθηκε το Κράτος του Ισραήλ το 1948 εκτοπίστηκαν 700.000 Άραβες της Παλαιστίνης, ο μισός Αραβικός πληθυσμός της περιοχής με βίαιο τρόπο. Ενώ 300.000 περίπου Εβραίοι από τα γύρω Αραβικά Κράτη μετακόμισαν στο Κράτος του Ισραήλ. Αυτό ήταν ένα από τα αποτελέσματα του Πρώτου Αραβοϊσραηλινού πολέμου, και ξεκίνησε εντελώς το Παλαιστινιακό ζήτημα, καθώς τότε έγινε η γνωστή Δυτική Όχθη και η Γάζα όπου είναι το Αραβικό στοιχείο της Παλαιστίνης. Μετά έγιναν και άλλοι πόλεμοι μεταξύ Αράβων και Ισραηλινών, όπου το Ισραήλ βγήκε ουσιαστικά νικητής και το 1988 διακηρύχτηκε μετά από έντονες διαδηλώσεις από τους Άραβες εκεί, η ανεξαρτησία της Παλαιστίνης ως Κράτος. Ενώ το 1993 δημιουργήθηκε επίσημα η λεγόμενη Παλαιστινιακή Αρχή.
Δυστυχώς σήμερα το Παλαιστινιακό παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα της Μέσης Ανατολής και με τον πόλεμο στην Γάζα από το 2023 να μαίνεται, η ειρηνική διευθέτηση μοιάζει μακριά αν όχι αδύνατη εντελώς. Ο πόλεμος στην Γάζα λαμβάνει μεγαλύτερες διαστάσεις και αποτελεί μέρος μιας σύγκρουσης Δύσης (ΗΠΑ, Βρετανία, ΝΑΤΟ, ΕΕ) και Ανατολής (Κίνα, Ρωσία, Ιράν, BRICS). Η σύγκρουση αυτή είναι σε οικονομικό, γεωπολιτικό, διπλωματικό μέχρι και στρατιωτικό επίπεδο, στο ευρύτερο πλαίσιο της διεθνής αστάθειας.
Πηγές – Βιβλιογραφία
1) Ισραήλ & Παλαιστίνιοι, Οι δύο όψεις του προβλήματος, Dan Cohn – Sherbok, Εκδόσεις Περίπλους (2002)
2) Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας, Tim Marshall, Εκδόσεις Διόπτρα (2019)
3) Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη, Raja Shehadeh, Εκδόσεις Μεταίχμιο (2024)
4) Ισραήλ / Παλαιστίνη πώς να δώσουμε τέλος στον πόλεμο του 1948, Tanya Reinhart, Εκδόσεις Πατάκης (2003)
5) Ιστορία των Χρόνων της Καινής Διαθήκης 515π.Χ. – 135μ.Χ. Ζαρρας Θ. Κώστας, Εκδόσεις Έννοια (2013)
6) Πηγές για την Ιστορία της Παλαιστίνης, Μιλτιάδης Κωνσταντίνου, Εκδόσεις Επίκεντρο (2005)
7) Η Καθημερινή Ζωή στην Παλαιστίνη στους Χρόνους του Ιησού, Ντανιέλ Ροπς, Εκδόσεις Παπαδήμας (2005)
8) Ιουδαϊκές Αρχαιότητες, εκδόσεις Κάκτος (1997)
9) Ιουδαϊκός Πόλεμος, Ιώσηπος, εκδόσεις Κάκτος (1997)
10) A History of the Jewish War: A. D. 66 – 74, Mason, Steve, Cambridge University Press (2016)
11) Η Ιστορία της Θρησκείας του Ισραήλ κατά τους Χρόνους της Παλαιάς Διαθήκης, Rainer Albertz, Εκδόσεις Άρτος Ζωής (2006)
