Ο ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ ΕΚΛΕΧΤΗΚΕ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ ΦΛΩΡΙΝΗΣ2 και σταδιοδρόμησε τυπικά ως πολιτικός-ανεξάρτητος βουλευτής, από τον Μάιο του 1915 μέχρι την ημέρα της δολοφονίας του τον Ιούλιο του 1920. Δέον να ληφθεί υπόψη ότι από τα μέσα του 1917 μέχρι τον Οκτώβριο του 1919 ήταν εξόριστος σε Κορσική και Σκόπελο3. Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 επρόκειτο να συμμετάσχει ως στέλεχος της «Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως» και μάλιστα προκρινόταν ως ηγέτης του συγκεκριμένου αντιβενιζελικού συνασπισμού που κυριάρχησε στην εκλογική μάχη.
Αξίζει να δει κανείς τον τρόπο με τον οποίο ο Δραγούμης στηρίζει εδώ την άποψή του στη Βουλή, τον συναισθηματικό τόνο με τον οποίο φορτίζει τον λόγο του και τις σαφείς αποστάσεις που παίρνει από τον τρόπο με τον οποίο οι ελληνικές κυβερνήσεις προσέγγισαν το ζήτημα της a priori συμμαχίας ή της ουδετερότητας με τα «Κράτη της εγκαρδίου Συνεννοήσεως» (Entente/Αντάντ). Να προσέξει επίσης τις, συχνές και μάλλον οξείες, διακοπές ή παρατηρήσεις που αυτός δέχεται κατά την ομιλία του από τον πρώην πρωθυπουργό Δημ. Γούναρη, τον Νικ. Στράτο, τον πρωθυπουργό Στέφ. Σκουλούδη και άλλους βουλευτές.
Η στιγμή κατά την οποία διαδραματίζονται τα παραπάνω είναι λίγο προτού εκδηλωθεί το «Κίνημα της Αμύνης» στη Θεσσαλονίκη. Οι Φιλελεύθεροι του Βενιζέλου, μετά από την άρνηση του Κωνσταντίνου να επικυρώσει το αποτέλεσμα των εκλογών του 1915, απέχουν από εκλογές και δεν εκπροσωπούνται στη Βουλή (Δεκέμβριος 1915). Γάλλοι και Βρετανοί έχουν ήδη εισβάλει στην Μακεδονία (Οκτώβριος 1915). Ο Εθνικός Διχασμός έχει «ανάψει».
Πηγή: Νώντας Τσίγκας – 21/03/2026 – Ένα blog για τον Ίωνα Δραγούμη
__________________________________________________________
1. Αποδελτίωση-μετραγραφή από τα πρακτικά της Βουλής των Ελλήνων: Νώντας Τσίγκας. Ο εντονισμός στο κείμενο έγινε από τον ίδιο.
2. Τότε συμπεριλαμβανόταν και ο σημερινός Νομός Καστοριάς.
3. Κατά τον ιστορικό Βλάση Αγτζίδη ήταν …αυτοεξόριστος στο Παρίσι (!!!).
ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΙΣ 53 ΤΗΣ 23 ΜΑΪΟΥ 1916
ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ
(Ὧρα 10 και 40 μ.μ.)
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ συνεδρίασις. Ὁ κ. Δραγούμης ἔχει τόν λόγον.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, αἱ περιστάσεις εἶναι ἀρκετὰ σοβαραί, ὥστε νὰ εἶναι ἀνάγκη πᾶς τις, πᾶς πολιτευόμενος, μετά πάσης ψυχραιμίας, νὰ ἀντιμετωπίζει τὰ πράγματα. Ἐπίσης δέ, νομίζω, ὅτι πᾶς πολιτικὸς ἔχει τὸ καθῆκον μετὰ τῆς δυνατῆς ἀντικειμενικότητος νὰ κρίνῃ τὴν κατάστασιν. Ἡ Κυβέρνησις ἔκαμε δηλώσεις ἐπὶ τοῦ γεγονότος τῆς καταλήψεως τοῦ φρουρίου Ρούπελ, τῆς κλειδός τῆς Μακεδονίας, καὶ ἐπομένως κλειδὸς καὶ τῆς Ἑλλάδος. Κατὰ τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ λόγου μου, θὰ παρακολουθήσω καὶ τὰς δηλώσεις τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ νομίζω ὅτι ἐν ἀρχῇ θὰ ἦτο ἴσως χρήσιμον, διὰ πάντας ὑμᾶς νὰ γίνῃ μία μικρά προεισαγωγὴ τῆς ἐξελίξεως τῆς πολιτικῆς τῆς Ἑλλάδος ἀπὸ τῆς ἐνάρξεως τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ πολέμου.
Ὅταν ἤρχισεν ὁ πόλεμος, ὅσα Κράτη ἤθελον νὰ λάβουν μέρος εἰς αὐτόν, ἔλαβον ἀμέσως μέρος. Ἐλάχιστα δὲ ἦσαν ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα ἀργότερον προσετέθησαν. Καὶ περὶ μὲν τῶν Κρατῶν, τὰ ὁποῖα ἔλαβον μέρος ἐξ ἀρχῆς δὲν ἔχομεν τίποτε νὰ εἴπωμεν ἐνταῦθα, περὶ ἐκείνων ὅμως, τὰ ὁποῖα ἔμειναν οὐδέτερα, εἴτε μονίμως μέχρι σήμερον, εἴτε προσωρινῶς, περὶ ἐκείνων, νομίζω, ὅτι δυνάμεθα νὰ ἐξετάσωμεν λόγους τινάς, διότι ἡ Ἑλλὰς εὑρίσκεται μεταξὺ αὐτῶν. Τὰ οὐδέτερα Κράτη δύνανται νὰ διαιρεθῶσιν εἰς δύο κατηγορίας, εἰς τὴν κατηγορίαν Κρατῶν τὰ ὁποῖα εἶχον ἤδη συμπληρώσει τὴν ἐθνικήν των ἀποστολὴν καὶ εἰς τὴν ἄλλην κατηγορίαν τῶν Κρατῶν, τὰ ὁποῖα δὲν εἶχον συμπληρώσει τὴν ἱστορικὴν των ἀποστολήν. Καὶ εἰς μὲν τὴν πρώτην κατηγορίαν δυνάμεθα νὰ κατατάξωμεν τὴν Ὀλλανδίαν, π.χ., την Δανίαν, τὴν Νορβηγίαν, ἐνῶ ἡ Σουηδία δὲν ἠξεύρω ἂν κατατάσσηται μεταξὺ αὐτῶν, εἰς δὲ τὴν ἄλλη, κατηγορίαν κατατάσσονται τὰ Βαλκανικά Κράτη καὶ ἡ Σουηδια καὶ ἴσως μερικά ἄλλα. Ὅσα οὐδέτερα Κράτη κατατάσσονται εἰς τὴν κατηγορίαν ἐκείνων τῶν Κρατῶν, τὰ ὁποῖα δὲν συνεπλήρωσαν τὴν ἐθνικήν των ἀποστολήν, προσετέθησαν, ἅμα τῇ ἐνάρξει τοῦ πολέμου, νὰ ἐπωφεληθῶσι τῆς καταστάσεως καὶ διαπραγματεύοντο τὰ συμφέροντά των πρὸς ἀμφοτέρας τὰς ὁμάδας, διὰ νὰ λάβωσιν ὅ,τι ἦτο δυνατὸν περισσότερον διὰ τὴν οὐδετερότητά των, ὡς ἔπραξεν ἡ Ρουμανία, ἡ Τουρκία μέχρι τινός, ἡ Βουλγαρία. Ἐννοεῖται ὅτι διὰ τὴν συμμετοχήν των εἰς τὸν πόλεμον ἐζήτουν περισσότερα. Ἐξ αὐτῶν μερικά ἔλαβον κατόπιν μέρος εἰς τὸν πόλεμον. Ἡ Ἑλλὰς, ἡ ὁποία εὑρίσκετο εἰς τὴν αὐτήν κατηγορίαν μὲ τὰ τρία αὐτὰ Κράτη, δὲν ἠκολούθησεν δυστυχῶς τὴν πολιτικὴν αὐτήν. Καὶ ἀντὶ ἐξ ἀρχῆς νὰ δηλώσει ἀπόλυτον ουδετερότητα, ὅπως ἐδήλωσαν καὶ τὰ λοιπὰ Κράτη τοῦ Αἵμου, τουναντίον, ἐδήλωσιν εὐμενὴ οὐδετερότητα ὑπὲρ τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, δηλαδή, ὑπὲρ τῆς μιᾶς ὁμάδας τῶν ἐμπολέμων ὁμάδων καὶ ἐδικαιολόγησε τὴν στάσιν της ταύτην ἐκ τοῦ ὅτι εἶχε σύμμαχον τὴν Σερβίαν, εὑρισκομένην εἰς τὸ στρατόπεδον τῶν δυνάμεων αὐτῶν. Ἀλλά, νομίζω ὅτι ἡ δικαιολογία αὔτη δὲν ἦτο ἐπαρκής, διότι ἦτο κάλλιστα δυνατόν, λόγῳ τῆς ὑπαρχούσης συνθήκης μετὰ τῆς Σερβίας, νὰ τηρήσωμεν ἀπέναντι αὐτῆς ἰδιαιτέραν στάσιν εὐμενοῦς οὐδετερότητος, χωρίς ἐκ τούτου νὰ τηρήσωμεν τὴν ἰδίαν στάσιν καὶ ἀπέναντι τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, αἱ ὁποῖαι ἦσαν αἱ νέαι σύμμαχοι τῆς Σερβίας, ἀλλ’ ὅμως δὲν ἔγιναν ἐκ τούτου σύμμαχοι καὶ ἡμῶν. Λοιπόν, ἀντὶ νὰ τηρήσωμεν στάσιν ἀπολύτου οὐδετερότητος, ἡ ὁποία θὰ προσεπόριζεν εἰς ἡμᾶς πολαπλὰ ὡφέλη, διότι αὕτη δὲν θὰ μᾶς ἐξέθετεν ἀμέσως εἰς κίνδυνον συμμετοχῆς εἰς τόν πόλεμον, θὰ μᾶς ἄφηνεν ἡσύχους νὰ ἀποφασίσωμεν, ἐὰν θέλωμεν ἢ ὄχι νὰ μετάσχωμεν, θὰ μᾶς ἄφηνεν ἐπίσης τὸν καιρὸν ἐλεύθερον, διὰ νὰ κανονίσωμεν τήν ὥραν τῆς εἰσόδου εἰς τὸν πόλεμον. Ἀντί τούτου, ἐδηλώσαμεν ἀμέσως εὐμενῆ οὐδετερότητα ὑπὲρ τῆς μιᾶς τῶν ἐμπολέμων ὁμάδων. Ἀλλὰ καὶ πέραν τούτου, Κύριοι, τὴν 4ην Αὐγούστου 1914 ἐδηλώσομεν εἰς αὐτάς τὰς Δυνάμεις, ὅτι θὰ εἴμεθα πρόθυμοι νὰ ἐξέλθωμεν ὑπὲρ αὐτῶν, ἐπὶ τῇ ἁπλῇ ἐγγυήσει τῆς ἀκεραιότητος τοῦ ἐδάφους μας…
Π. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗΣ. Πόθεν τὸ ἐξάγετε αὐτό, τὸ ὁποῖον εἴπατε;
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τὸ γνωρίζω ἐκ διαφόρων πληροφοριῶν. Ἀλλ’ ἡ στάσις αὕτη τῆς Ἑλλάδος, ἡ ὁποία ἀμέσως ἐξ ἀρχῆς, ὄχι μόνον ἐδήλωσεν εὐμενὴ οὐδετερότητα, ἀλλά συγχρόνως προέβη καὶ εἰς δηλώσεις περὶ ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος.
Γ. ΠΩΠ. Αὐτὴν τὴν δήλωσιν ἔκαμε καὶ ἡ μετὰ τὴν Κυβέρνησιν Βενιζέλου Κυβέρνησις.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐὰν εἶχατε ὑπομονήν θὰ τὸ ἠκούατε.
Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργός Ἐσωτερικῶν). Αὐτὸ, τὸ ὁποῖον εἶπεν ὁ κ. Βουλευτής, δὲν εἶναι ἀκριβές. Ὑμεῖς δὲν ἀναφέρεσθε εἰς δήλωσιν τῆς κατόπιν Κυβερνήσεως, ἀλλ’ εἰς δήλωσιν, γενομένην κατ’ Αὐγουστον τοῦ 1914.
Ὁ κ. Βουλευτής ὁμιλεῖ περί μεταγενεστέρων γεγονότων, τὰ ὁποῖα θὰ ἔχῃ τὴν καλωσύνην νὰ ἀνέλθῃ ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ νὰ ἀνακοινώσῃ. Αὐτὰ τὰ γεγονότα, τὰ ὁποῖα ἐκθέτετε ὑμεῖς, ἔχουν, ὡς ὑμεῖς τὰ ἐκθέτετε.
Ν. ΣΤΡΑΤΟΣ. Καὶ αὐτὰ εἶναι τὰ ἀληθῆ.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τώρα, τὸ ζήτημα εἶναι τὸ ἑξῆς, ὅτι, ὅταν ἔν Κράτος κάμνῃ δηλώσεις, ἀναλαμβάνει ὅλην τὴν εὐθύνην διὰ τὰς δηλώσεις του αὐτάς, αἵτινες καὶ εἶναι μία πρᾶξις, ἡ ὁποία τὴν δένει ἀπέναντι ἐκείνων πρὸς τοὺς ὁποίους ἔκαμε τὰς ἐν λόγῳ δηλώσεις. Αἱ Δυνάμεις δὲ πρὸς τὰς ὁποίας ἐκάμαμεν τὰς δηλώσεις αὐτάς, εἶχον, φυσικῷ τῷ λόγῳ, τὴν ἀξίωσιν νὰ μείνωμεν πιστοὶ εἰς αὐτὰς καὶ νὰ δείξωμεν ἐμπράκτως, ὅτι δὲν ἐννοοῦμεν νὰ παραβῶμεν αὐτάς. Τώρα, τὴν διαπραγμάτευσιν τῆς συμμετοχῆς τῆς Ἑλλάδος εἰς τὸν πόλεμον καὶ ὅλα τὰ ἑπόμενα, τὰ παρατρέχω σήμερον, διότι δὲν ἔχουσι σημασίαν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῆς ἐξελίξεως τοῦ ζητήματος, ἢ μᾶλλον δὲν χρησιμεύουν ἀμέσως, πρὸς σχηματισμὸν σταθερᾶς καὶ καλῶς σταθμισμένης γνώμης ἐπὶ τοῦ ζητήματος τῆς οὐδετερότητος τῆς Ἑλλάδος, καὶ ἔρχομαι εἰς τὴν ἄλλην Κυβέρνησιν, ἥτις ἔκαμε τάς δηλώσεις ἐκείνας, περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα. Τὸν Φεβρουάριον ἦλθεν ἄλλη Κυβέρνησις, ἡ ὁποία προέβη εἰς δηλώσεις ὁμοίας περίπου πρὸς τὰς τῆς προηγουμένης Κυβερνήσεως, μὲ τὴν διαφοράν, ὅτι δὲν ἐτέθη ἀπεριφράστως εἰς τὴν διάκρισιν τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως ἁπλῶς μόνον ἐπανέλαβε τὰς δηλώσεις περὶ εὐμενοῦς οὐδετερότητος. Ἐπανέλαβε τὴν δήλωσιν περί ἀνειλημμένων ὑποχρεώσεων πρὸς τὴν Σερβίαν καὶ ἤρξατο διαπραγματεύσεων μὲ τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως ἐπὶ τῷ τέλει συμμετοχῆς εἰς τὸν πόλεμον. Οὕτως, ἐν ἀρχῇ ἡ Κυβέρνησις αὕτη, ἐφάνη ἀκολουθοῦσα τῆς προηγουμένης τὰ βήματα· ἀργότερον ἐφάνη μᾶλλον φιλουδετέρα, εἴτε διότι δὲν ἐγένοντο δεκτοί οἱ ὅροι τοὺς ὁποίους ἔθετεν εἰς τὰς Δυνάμεις, μεθ’ ὧν ἐπρόκειτο νὰ συμπράξῃ, εἴτε δι’ ἄλλους λόγους, δὲν ἠθέλησε δὲ πλέον νὰ ἔλθῃ εἰς ἐπαφὴν μὲ αὐτὰς πρὸς τὸν σκοπὸν ἐξόδου ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Μετὰ τοῦτο, ἦλθεν ἄλλη Κυβέρνησις πάλιν, ἐπανῆλθε, δηλαδή, εἰς τὰ πράγματα ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη, ἡ ὁποία πρώτη εὑρέθη κατέχουσα τὴν ἐξουσίαν κατὰ τὴν ἔναρξιν τοῦ πολέμου…
Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργός Ἐσωτερικῶν). Ἐὰν σᾶς ἦτο δυνατόν, νὰ προσδιορίσητε σαφέστερον τὴν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν εἴπατε. Εἴπατε, ἐὰν καλῶς ἀντελήφθην, ὅτι ἡ κατόπιν Κυβέρνησις, ἐννοεῖται ἡ Κυβέρνησις τῆς ὁποίας εἶχον τὴν τιμήν νὰ προεδρεύω ἐγώ, προσῆλθεν εἰς διαπραγματεύσεις, καὶ κατ’ ἀρχὰς μὲν ἐξεδήλωσε διαθέσεις συμπράξεως, κατόπιν δὲ, εἴτε διότι δὲν ἔγιναν δεκτοί οἱ ὅροι οὓς αὐτὴ προέβαλεν, εἴτε δι’ ἄλλους λόγους, δὲν ἐδέχετο τὴν σύμπραξιν, θὰ σᾶς ἦτο δυνατὸν νὰ διατυπώσετε σαφέστερον τήν ἰδέαν, τὴν ὁποίαν ὑπὸ τὰς λέξεις ταύτας θέλετε νὰ ἐκφράσητε, ἵνα δυνηθῶ νὰ εἴπω, κατά πόσον εὐρίσκεσθε ἐν τῇ ἀκριβείᾳ ἡ ὄχι.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἐγὼ δὲν δύναμαι να γνωρίζω τοὺς ἄλλους λόγους, διότι δὲν ἔχω τὰ στοιχεῖα.
Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Υπουργός Εσωτερικών). Σεῖς, ὁμιλοῦντες, καθ’ ὅν τρόπον ὁμιλεῖτε περὶ τῶν πραγμάτων, περὶ τῶν ὁποίων ὁμιλεῖτε, δὲν ἔχετε ὑπ’ ὄψει τὰ στοιχεῖα, ἵνα ἐκθέσητε ἐνώπιον τῆς Βουλῆς τήν ἰδέαν σας, περιστάσεις ὅμως ἄλλαι ἔθεσαν ὑμᾶς εἰς θέσιν, ἵνα διατελῆτε ἐν γνώσει τῶν πραγμάτων, τὰ ὁποῖα τότε ἐγένοντο, ποιεῖσθε χρήσιν τῆς γνώσεως, τὴν ὁποίαν ἐκ τῆς ἰδιότητας ὑμῶν τῆς τότε εἴχετε, καὶ ἐρωτῶ ὑμᾶς εἶναι δυνατὸν ἐν τῇ ἀναμνήσει ὑμῶν ἐκ τῶν ἔργων, τὰ ὁποῖα εἴχετε, ἐκ τῶν καθηκόντων, τὰ ὁποῖα τότε ἐξετελεῖτε νὰ καθορίσητε ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον ὑμεῖς οὕτω διετυπώσατε, διὰ νὰ εἶναι δυνατὸν νὰ εἴπω, ἂν ἐν τῇ ἀκριβείᾳ λέγετε, ὅσα λέγετε ἤ ὄχι;
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἥμην Πρέσβυς εἰς τήν Πετρούπολιν μέχρι τέλους Μαΐου, μέχρι πρὸ ἑνὸς ἔτους, δηλαδή, καθ’ ἦν ἐποχὴν κατὰ τὴν πρώτην περίοδον τῆς πρωθυπουργίας τοῦ κυρίου ἐκ Πατρῶν Βουλευτοῦ καὶ Ὑπουργοῦ ἐπὶ τῶν Ἐσωτερικῶν, καὶ γνωρίζω ἀπὸ τῆς ὑπηρεσίας μου ἐκείνης, τὸ πρῶτον μέρος ὅσων διατύπωσα, δηλαδή, ὅτι δὲν ἐγένοντο δεκτοί ὡρισμένοι ὅροι, τοὺς ὁποίους ἐθέσαμεν ἡμεῖς πρὸς ἔξοδον ἐκ τῆς οὐδετερότητος. Δὲν γνωρίζω, ἐάν ὑπήρχον ἄλλοι λόγοι καὶ συνθῆκαι, ἐπειδὴ δὲν εὑρισκόμην εἰς Ἀθήνας, κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην.
Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργός Ἐσωτερικῶν). Πιστεύετε ὅτι ἐναυάγησαν ἐν τῇ μὴ ἀποδοχῇ τοῦ ὅρου, ἐὰν παρὰ τὸν λόγον τοῦτον, ὁ ὁποῖος ἦτο ἀρκετός, διὰ νὰ ναυαγήσουν αἱ διαπραγματεύσεις; Δὲν πιστεύω νὰ τὸ εἴπατε.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ὄχι.
Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργός Ἐσωτερικῶν). Βεβαιωθεῖτε, ὅτι ὑπῆρχον λόγοι.
Γ. ΠΩΠ. Ἐγένοντο διαπραγματεύσεις.
Δ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ (Ὑπουργός Ἐσωτερικῶν). Καὶ ποῖος ἀρνεῖται, ὅτι ἐγένοντο διαπραγματεύσεις; Παρακαλῶ δὲ τὸν κ. Βουλευτὴν ἐκ Ψαρρῶν, νὰ λέγῃ, ὅσα λέγει καὶ νὰ μὴ ἀποδίδῃ εἰς ἄλλους ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα θέλουσι νὰ λέγωσιν ἄλλοι. (Χειροκροτήματα παρατεταμένα).
Γ. ΜΠΟΥΣΙΟΣ. Παρακαλῶ κ. Πρόεδρε, νὰ λείψωσιν οἱ ἐγκάθετοι ἀπὸ τὰ θεωρεῖα.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Καθιστῶ γνωστὸν εἰς τοὺς εἰς τὰ θεωρεῖα, νὰ μὴν ἐπαναλάβωσι τὰ χειροκροτήματα διότι θὰ διατάξω τὴν ἐκκένωσιν αὐτῶν.
Κ. ΓΙΟΛΔΑΣΗΣ. Σᾶς μέμφεται κ. Πρόεδρε ὁ κ. βουλευτής, ὅταν λέγῃ νὰ λείψωσιν οἱ ἐγκάθετοι ἀπὸ τὰ θεωρεῖα. (Θόρυβος παρατεταμένος).
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Διακόπτεται, κ. Βουλευταί, ἡ συνεδρίασις διὰ πέντε λεπτά.
ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΚΟΠΗΝ
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Ἐπαναλαμβάνεται ἡ διακοπεῖσα συνεδρίασις. Τὸν λόγον ἔχει ὁ κ. Δραγούμης. Ἡσυχία, παρακαλῶ, Κύριοι, εἰς τὰς θέσεις σας.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Μετὰ τὴν Κυβέρνησιν ἐκείνην, ἦλθε κατ’ Αὔγουστον, ἡ πρώτη Κυβέρνησις, ἐκείνη, δηλαδή, ἡ ὁποία ἦτο εἰς τήν ἐξουσίαν κατὰ τὴν ἔναρξιν τοῦ πολέμου. Καὶ, δυστυχῶς, ἐκείνην τὴν ἐποχὴν συνέβη γεγονός, τοῦ ὁποίου τὰς συνεπείας, ἀκόμη τώρα, ὑποφέρομεν. Τὸ γεγονός τοῦτο εἶναι ἡ ἀπόβασις ξένων στρατευμάτων εἰς τὴν Ἑλλάδα. Ἐγένοντο συνεννοήσεις τινὲς, δὲν ἐξηκριβώθη ἀκόμη πῶς, μεταξὺ τῆς Κυβερνήσεως ἐκείνης καὶ τῶν ξένων Δυνάμεων, τῆς μιᾶς ὁμάδος τῶν ἐμπολέμων. Κατόπιν τῶν συναντήσεων αὐτῶν, ἐγένετο ἀπόβασις ξένων στρατευμάτων εἰς τήν Θεσσαλονίκην. Ἡ Κυβέρνησις ἐκείνη ἔπεσεν ἐξ αἰτίας τοῦ γεγονότος αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἡ διαδεχθεῖσα αὐτήν Κυβέρνησις δὲν ἠδυνήθη, διότι δὲν συνέφερε, νὰ ἀντιταχθῇ πλέον εἰς τήν ἀπόβασιν τῶν ξένων στρατευμάτων εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ τοιουτοτρόπως εὑρέθημεν πρὸ γεγονότος, τοῦ ὁποίου ἔπρεπε νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τὰς συνεπείας. Δὲν ἦτο πλέον καιρὸς νὰ ζητήσωμεν εὐθύνας διὰ τοῦτο ἢ δι’ ἐκεῖνον· ἦτο καιρὸς μόνον νὰ ἀντιμετωπίσωμεν τήν πραγματικὴν κατάστασιν καὶ ἐπὶ τῇ βάσει τῆς πραγματικῆς καταστάσεως νὰ προβῶμεν εἰς τὰς ἐνεργείας μας καὶ νὰ πολιτευώμεθα ἀναλόγως. Νομίζω, ὅτι θά ήτο δυνατόν, ἐὰν ἐδεικνύωμεν ὀλιγωτέραν δυσφορίαν διὰ τὸ δυσάρεστον τῷ ὄντι γεγονὸς τῆς ὑπάρξεως ξένων στρατευμάτων ἐν Ἑλλάδι, θὰ ἦτο δυνατόν, ἐὰν ἐχειριζόμεθα λεπτότερον τὴν πολιτικήν μας ἀπέναντι αὐτῶν τῶν Δυνάμεων, τῶν ὁποίων τὰ στρατεύματα εὑρίσκοντο εἰς τὴν Ἑλλάδα, νὰ μὴ ἐδημιουργοῦντο αἱ προστριβαὶ ἐκεῖναι, αἱ ὁποῖαι βεβαίως δὲν προῆλθον μόνον ἐξ ἡμῶν, ἀλλὰ προῆλθον καὶ ἐξ ἡμῶν καὶ ἐξ ἐκείνων καὶ διέρρηξαν τάς μεταξύ μας σχέσεις. Διότι δεν ἦτο δυνατόν, ὅπως εἶπον, οὐδὲ συμφέρον, νὰ σκεφθῶμεν περί ἀντιστάσεως, περὶ ἀπομακρύνσεως διὰ τῆς βίας ἐκ τῆς Ἑλλάδος τῶν ξένων στρατευμάτων. Θὰ ἦτο, τουλάχιστον, δυνατὸν ἀπέναντι τῶν ὑπηρεσιῶν, τῶν μεγίστων ὑπηρεσιῶν, τὰς ὁποίας εἰς τὰς Δυνάμεις ταύτας προσεφέραμεν, νὰ ζητήσωμεν ἀνταλλάγματα, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον δὲν γνωρίζω, τουλάχιστον εγώ, ἂν ἐγένετο. Τὸ γεγονὸς εἶναι, ὅτι ἡ οὐδετερότης τῆς Ἑλλάδος δὲν ὑπάρχει πλέον σήμερον. Οἱαδήποτε πρᾶξις δὲ τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως, δὲν ὁμιλῶ περὶ μᾶς Κυβερνήσεως, ἢ περὶ ἄλλης, ἀλλ’ οἱασδήποτε Κυβερνήσεως—οἱαδήποτε πρᾶξις, ἡ ὁποία θὰ ἔτεινεν εἰς τὸ νὰ καταστήσῃ αὐτὴν δυσάρεστον εἰς τὰς Δυνάμεις, αἱ ὁποῖαι εὑρίσκονται ἐπὶ τοῦ ἐδάφους μας, εἰς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως, δὲν θὰ ἔτεινε εἰς τίποτε ἄλλο παρὰ εἰς τὸ νὰ αυξήσῃ ἀκόμη τὰς προστριβάς καὶ τὰς παρεξηγήσεις, χωρὶς ἄλλην ὡφέλειαν. Τὸ γεγονός εἶναι ὅτι, ἀντὶ, ὅπως ἡ Ολλανδία ἤ ἡ Ρουμανία νὰ κατορθώσωμεν νὰ καταστήσωμεν σεβαστήν τὴν οὐδετερότητά μας εἰς ὅλους, δὲν εἶναι πλέον δυνατόν νὰ τὴν καταστήσωμεν σεβαστὴν εἰς κανένα. Καὶ ἀπόδειξις τούτου εἶναι…
ΣΤ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗΣ (Πρωθυπουργός). Δὲν πρέπει νὰ λησμονῶμεν, ὅτι οὔτε ἡ Ρουμανία, οὔτε ἡ Ὀλλανδία, προσεκάλεσαν τοὺς ξένους εἰς τὸ ἔδαφός των (χειροκροτήματα ραγδαία καὶ παρατεταμένα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων) …καὶ ἀφοῦ ἅπαξ οἱ ξένοι ἐγκατεστάθησαν τοῦ ἐδάφους τούτου, ἐννοεῖτε, ὅτι, ὄχι μόνον ἀνταλλάγματα, ἀλλ’ ἀπαντήσεις μόνον καὶ ἀξιώσεις, σήμερον καὶ διαρκῶς, θὰ προβάλλουν. (Παρατεταμένα χειροκροτήματα ἐκ τῆς αἰθούσης καὶ τῶν θεωρείων).
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Κύριοι Βουλευταί, ἐγὼ δὲν ἀπέκρυψα ὅτι ἡ προηγουμένη Κυβέρνησις εἶχε συνεννοηθῆ πρὸς τοὺς ξένους καὶ εἶχε φέρει ξένα στρατεύματα, οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ τὸ ἀποκρύψη τις εἶναι γεγονός πασίγνωστον, ἀπορῶ δὲ διατὶ χειροκροτεῖτε δι’ ἔν γεγονός, τὸ ὁποῖον εἶναι εἰς πάντας γνωστὸν ἀνέκαθεν.
Γ. ΑΝΑΣΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ. Διότι κάμνετε σύγκρισιν μεταξύ Ἑλλάδος καὶ Ὀλλανδίας· ἡ Ἑλλὰς ὑπέκυψεν εἰς τὴν ἀνάγκην. Κάμνετε, λοιπόν, μίαν σύγκρισιν πολύ κακήν μεταξύ Ὀλλανδίας καὶ Ἑλλάδος.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Παρακαλῶ, δὲν κάμνω οὐδεμίαν σύγκρισιν. Τουναντίον, κατέδειξα κατὰ τὴν ἀρχήν τοῦ λόγου μου, ὅτι εἰς ἄλλην κατηγορίαν ἀνήκει ἡ Ὀλλανδία καὶ ἄλλην, ἡ Ἑλλάς. Ἀλλὰ σᾶς παρακαλῶ, κ. Πρόεδρε, δέχομαι διακοπάς.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Δὲν θὰ ἐπιτρέψω οὐδεμίαν διακοπὴν καὶ παρακαλῶ τοὺς κ. Βουλευτάς νὰ εἶναι περισσότερον ψύχραιμοι, ἵνα διεξαχθῇ μία τόσον σοβαρὰ συζήτησις, ὅπως πρέπει.
Κ. ΚΟΥΜΟΥΝΔΟΥΡΟΣ. Νὰ μὴ λέγῃ ὁ κ. Βουλευτής ἀνακριβείας, καὶ μᾶς ἀναγκάζει νὰ διακόπτωμεν, τὴν στιγμήν κατὰ τὴν ὁποίαν εἶναι γνωστόν, ὅτι ἡ Ἀντάντ μᾶς ἔλεγε νὰ δώσωμεν τὴν Ἀνατολικήν Μακεδονίαν εἰς την Βουλγαρίαν. Ἀνακριβείας, κ. Πρόεδρε, λέγει ὁ κ. Βουλευτής, καὶ μᾶς ἀναγκάζει νὰ παρεμβαίνωμεν.
ΠΡΟΕΔΡΟΣ. Μή διακόπτετε, παρακαλῶ.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Καὶ ἀνακριβείας μὲν δὲν λέγω, ὁπωσδήποτε δὲ εὑρισκόμεθα τώρα πρὸ τῆς καταλήψεως ἑνὸς φρουρίου Ἑλληνικοῦ ὑπὸ τῶν Γερμανοβουλγάρων, κατὰ τὰς δηλώσεις δὲ τῆς Κυβερνήσεως, οἱ ὁποῖαι ἀναφέρονται εἰς ἀνακοινωθέν τοῦ Γερμανικοῦ Στρατηγείου καὶ εἰς ἄλλας πληροφορίας, ἐγένετο τοῦτο πρὸς ἐξασφάλισιν ἀπὸ ἐνδεχομένων αἰφνιδιαστικών ἐπιθέσεων ἐκ μέρους τῶν ἀντιθέτων. Δὲν εἶμαι στρατιωτικὸς καὶ δὲν ἔχω νὰ εἰσέλθω εἰς τὸ στρατιωτικόν μέρος τοῦ ζητήματος, ὑποθέτω ὅτι θὰ εἶχον ὑπ’ ὄψει των σοβαρούς λόγους οἱ Γερμανοί, διὰ νὰ καταλήξωσιν εἰς αὐτὸ τὸ μέτρον τὸ στρατιωτικόν, ἀλλὰ νομίζω, καὶ ἐὰν ἔμενον ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τοῦ Βουλγαρικοῦ καὶ τοῦ πρώην Σερβικοῦ κάλλιστα ἠδύναντο ν’ ἀμυνθῶσι, χωρὶς νὰ εἰσέλθουν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος, διότι δι’ ὅποιον γνωρίζει ἐκείνας τὰς χώρας, τὰ στενά τῶν Σιδηρῶν πυλῶν καὶ τῆς Κρέσνας εἶναι ἀδιάβατα δι’ οἱονδήποτε ὠργανωμένον στρατόν, ὅπως εἶναι καὶ ὁ Βουλγαρικός, ὀργανωθεὶς ἀκόμη καλλίτερον ὑπὸ τῶν Γερμανῶν τελευταίως.
Ἤθελον νὰ ἐξηγήσω εἰς τοὺς κ. κ. Συναδέλφους μου τὴν ἀγωνίαν, εἰς τήν ὁποίαν εὑρίσκεται ἅπας ὁ λαός, βεβαίως, ἀλλὰ ἰδιαιτέρως ὁ Ἑλληνικός πληθυσμός τῆς Μακεδονίας, ἔνεκα τοῦ γεγονότος τῆς καταλήψεως τοῦ φρουρίου τούτου…
ΠΟΛΛΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ. Ὅλης τῆς Ἑλλάδος.
Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Διὰ τὴν κατάληψιν τῆς Θεσσαλονίκης, δὲν εὑρίσκετο εἰς τὴν αὐτὴν συγκίνησιν ὁ λαός;
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Βεβαίως καὶ ὅλης τῆς Ἑλλάδος ὁ λαός εὑρίσκεται ἐν ταραχὴ διὰ τὴν εἴσοδον τῶν Βουλγάρων, ἀλλ’ εἶναι φυσικόν, τὰ διαμερίσματα, τὰ γειτονικά πρὸς τὸ καληφθέν φρούριον, ἰδιαιτέρως νὰ συγκινηθῶσιν ἐκ τῆς προσπελάσεως τῶν Βουλγάρων, διότι πρὸ τριῶν ἐτῶν μόλις, εἰς τὸ Δεμίρ Ἰσάρ, εἰς ἀπόστασιν ἐλαχίστην ἀπὸ τοῦ Ροῦπελ, οἱ Βούλγαροι ζωντανὸν ἔθαψαν τὸν Μητροπολίτην τοῦ Μελενίκου, καὶ ἑκατὸν ἄλλους προκρίτους Ἕλληνας, ἐπίτασιν δὲ τῆς μεγάλης συγκινήσεως ἔφερε τὸ γεγονός, τὸ ἑξῆς, ἡ σύγχυσις τῶν ἀρχῶν τοῦ τόπου, ἐξ ὧν τινες ἐγκατέλειψαν τὰς θέσεις των καὶ ἀπῆλθον, δὲν γνωρίζω ποῦ.
Καὶ ἤθελον μάλιστα νὰ ἐρωτήσω τὴν Κυβέρνησιν, ἐὰν ἔλαβε τὰ μέτρα της, ἵνα τιμωρήσῃ τοὺς ὑπαλλήλους αὐτούς. Πῶς θέλετε νὰ ἐμπνεύσῃ κανεὶς εἰς τοὺς πληθυσμούς αὐτοὺς ἡσυχίαν, ὅταν ἔχωσι τοιαύτας ἀναμνήσεις καὶ ὅταν ἔχωσιν ὑπαλλήλους, οἱ ὁποῖοι φεύγουσιν;
Εἰς τὸ ζήτημα τοῦ Ρούπελ, μόνος ὁ στρατὸς ἔκαμε τὸ καθῆκον του. Τιμή και δόξα εἰς τὸν Ἑλληνικὸν στρατόν.
Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργός Οἰκονομικῶν). Ἐγκατάληψιν θέσεως ἐκ μέρους ὑπαλλήλου, δὲν γνωρίζομεν. Ἐὰν ἐννοῆτε τὸν ταμίαν, ἐγὼ αὐτὸς διέταξα αὐτὸν νὰ ἀσφαλίσῃ ἐκείνας τάς ἀξίας, τὰς ὁποίας εἶχεν εἰς χεῖρας του, διότι ἀπέναντι οἰασδήποτε ἐπιδρομῆς, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἀφήσωμεν ἐκτεθειμένα ἐκεῖνα, τὰ ὁποῖα εἴχομεν εἰς τὸ δημόσιον ταμεῖον.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τοιαύτας πληροφορίας εἶχον λάβει.
Δ. ΡΑΛΛΗΣ (Ὑπουργός Οἰκονομικῶν). Παρακαλῶ τὸν κ. Βουλευτὴν νὰ ἔχῃ ὑπ’ ὄψιν, ὅτι ἀπέναντι τῶν ἀορίστων πληροφοριῶν, τὰς ὁποίας ἔχει, ὅταν ἔρχεται ἐν μέλος τῆς Κυβερνήσεως καὶ τὸν βεβαιοῖ περὶ ἑνὸς γεγονότος, ἀφορῶντος εἰς τοὺς δημοσίους ὑπαλλήλους, τοὺς Ἕλληνας, νὰ πιστεύῃ τοὺς λόγους τῆς Κυβερνήσεως.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Χαίρω πολύ, διότι δὲν διέπραξαν ἐκεῖνο, τὸ ὁποῖον μοὶ διεμήνησαν ἐκεῖθεν ὅτι ἔπραξαν, καὶ ἀνακαλῶ τοὺς λόγους, τοὺς ὁποίους ἐξέφρασα ἐναντίον των. Κύριοι, νομίζω, ὅτι θὰ ἦτο δυνατὸν νὰ ἀποφεύγετο ἡ εἴσοδος τῶν Γερμανοβουλγάρων εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος. Ὁ ἀντικειμενικός σκοπός τῶν Γερμανῶν κατὰ τὴν Βαλκανικὴν ἐκστρατείαν ἦτο τὸ ἄνοιγμα τοῦ δρόμου μεταξύ Βερολίνου-Κωνσταντινουπόλεως καὶ Βαγδάτης διὰ μέσου Βουλγαρίας καὶ Σερβίας. Τοῦτο κατωρθώθη πληρέστατα ἀπὸ τοῦ Νοεμβρίου. Νομίζω δέ, ὅτι οὐδένα σκοπὸν εἶχον οἱ Γερμανοὶ νὰ ἐπιτεθῶσι κατὰ τῆς Θεσσαλονίκης, ἵνα καταλάβωσιν αὐτήν, ὅπως διέδιδον πάλιν τότε μερικοί, οὔτε δὲ καὶ ἡ Αὐστρία εἶχε τοιαύτην πρόθεσιν. Ἐξ ἄλλου κίνδυνον σοβαρὸν δὲν διέτρεχεν ὁ Γερμανοβουλγαρικός στρατός εἰς τὰς ὀχυράς θέσεις, τὰς ὁποίας κατεῖχον εἰς τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος καὶ ἐπισθεν αὐτῶν. Δὲν ὑπῆρχε τοιοῦτος κίνδυνος, ἐφ’ ὅσον, τουλάχιστον αἱ δυνάμεις αἱ στρατιωτικοὶ τῶν ἀντιπάλων των εἶναι οἷαι καὶ ὅσαι σήμερον εἶναι. Δυνατόν βεβαίως, ἀργότερον, αὐξανομένων τῶν στρατευμάτων αὐτῶν, ν’ ἀποτελέσωσιν κίδυνον διὰ τοὺς Γερμανοβουλγάρους καίτοι εἶναι δύσκολον στρατὸς ἐκ Θεσσαλονίκης νὰ ἀναλάβῃ ἐπίθεσιν κατά θέσεων τοσούτων ὀχυρῶν, οἷαι ἡ Κρέσνα καὶ τὸ Δεμίρ Καπού, ὅπως μάλιστα ἔχουσιν ὀχυρωθῇ τώρα τελευταίως μὲ τὰ μεγάλα τηλεβόλα. Ἑπομένως, δὲν ὑπῆρχε σκοπός καθόδου τῶν Γερμανῶν εἰς τὸ Ἑλληνικόν ἔδαφος, οὐδὲ σκοπὸς ἐπιθέσεως τοῦ στρατοῦ τῶν Γερμανῶν κατὰ τῶν Ἀγγλογάλλων ἐν Θεσσαλονίκῃ, διότι καὶ οἱ Γερμανοβούλγαροι θὰ ἔπρεπε νὰ εἶχον μεγαλητέρας δυνάμεις ἵνα ἐπιχειρήσωσι τοιοῦτόν τι ἄσκοπον ἄλλωστε, ἐγχείρημα. Ὁ ἀντικειμενικός, λοιπόν, σκοπὸς τῶν Γερμανῶν ἦτο ἡ κάθοδος πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ τὸ ἄνοιγμα τοῦ δρόμου ἐκείνου, ἄνευ τινὸς ἀπωτέρου σκοποῦ ὡς πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην. Δὲν γνωρίζω ποία εἶναι ἡ ἐνέργεια τῆς Ἑλληνικῆς Κυβερνήσεως ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου, νομίζω ὅμως, ὅτι, ἂν ἀπὸ τοῦ Νοεμβρίου, ὁπότε εἶχον προσπελάσει Γερμανοβούλγαροι πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ σύνορα καὶ ὁπότε εἶχε κατορθωθῇ νὰ μὴ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ Ἑλληνικόν ἔδαφος, εἴχομεν δηλώσει εἰς τὰς Δυνάμεις ταύτας, ἰδίως εἰς τὴν Γερμανίαν, ἡ ὁποία ἔδειξε τόσα δείγματα ὀρθοφροσύνης καὶ πολιτικῆς περινοίας, καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τοῦ πολέμου τούτου ἀλλὰ καὶ πρότερον, ἐάν, λέγων εἶχομεν δηλώσει εἰς τὴν Γερμανίαν, ὅτι δὲν θέλομεν νὰ ἀναμιχθῶμεν εἰς τὸν ἀγῶνα, δὲν θέλομεν νὰ συμμετάσχωμεν, εἰς τὸν πόλεμον τοῦτον, εἴτε ὑπὲρ τοῦ ἑνός, εἴτε ὑπὲρ τοῦ ἄλλου τῶν ἐμπολέμων, καὶ ὅτι ἐπὶ τοῦ ἐδάφους μας ἀκόμη εἴμεθα διατεθειμένοι νὰ ἐπιτρέψωμεν νὰ γίνῃ ἡ πάλη μεταξύ τῶν ἀντιπάλων δυνάμεων, φθάνει νὰ μὴ ὑπῆρχον Βούλγαροι μεταξὺ αὐτῶν, νομίζω, ὅτι ἐν τῇ ὀρθοφροσύνη των οἱ Γερμανοί θὰ ἐδέχοντο, ἵνα μὴ εἰσέλθῃ Βουλγαρικός στρατός εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος.
Δὲν κατακρίνω τήν Κυβέρνησιν, ἂν ἦλθεν εἰς διαπραγματεύσεις πρὸς τὰς Γερμανικάς δυνάμεις, ὅπως δὲν κατακρίνω αὐτὴν διὰ τὰς διαπραγματεύσεις, τὰς ὁποίας, ὡς οὐδέτερον Κράτος, εἶχε τὴν ὑποχρέωσιν νὰ κάνῃ πρὸς τοὺς γείτονας. Νομίζω, ὅτι ἐπεβάλλετο εἰς αὐτήν, ἐὰν δὲν τὸ ἔπραξεν εἰσέτι, νὰ δηλώσῃ εἰς τήν Γερμανίαν, ὅτι τοὺς Γερμανοὺς καὶ Αυστριακούς δύναται νὰ ἐπιτρέψῃ νὰ εἰσέλθωσιν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἔδαφος, ὄχι ὅμως καὶ τὴν εἴσοδον τῶν Βουλγάρων, διότι πιθανὸν νὰ ὑπάρχῃ ἐγγύησις, ὅτι δὲν ἀποτελεῖ κίνδυνον αὕτη ἄμεσον διὰ τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ πιθανὸν ἐπίσης τοιαύτη λαϊκή εξέγερσις νὰ λάβῃ χώραν, ὥστε νὰ εἶναι δυνατόν, ἐκμεταλλευόμενοί τινες αὐτήν, νὰ φέρωσι μεγίστας δυσκολίας εἰς τὴν Κυβέρνησιν, πρᾶγμα το ὁποῖον πρέπει νὰ ἀποτραπῇ εἰς τὰς σημερινὰς δυσκόλους περιστάσεις. Οἱ Γερμανοί, ὁσονδήποτε μεγάλοι καὶ ἰσχυροί καὶ ἂν εἶναι, δὲν θὰ ἤθελον νὰ προσθέσωσιν ἄλλον ἐχθρὸν εἰς τοὺς ἤδη ὑπάρχοντας. Αὐτὴ εἶναι ἡ γνώμη μου. Νομίζω, ὅτι, καὶ ὅν τρόπον ἠ Κυβέρνησις προσηνέχθη πρὸς τὰς Δυνάμεις τῆς Συνεννοήσεως καὶ ἐπετεύχθη ἡ μὴ διέλευσις τῶν Σέρβων ἐκ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους —ἐγκρίνω δὲ τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν τῆς Κυβερνήσεως— ἀνάλογον τρόπον ἠδύνατο νὰ ἐπιτύχῃ ἵνα μὴ εἰσέλθωσιν οἱ Βούλγαροι…
Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Δὲν εἶναι τὸ ἴδιον, κ. Συνάδελφε…
ΙΩ. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀνάλογόν τι εἶπον, ὄχι τὸ ἴδιον. Ἄλλως τε, ἠδύνατο νὰ ἀξιώσῃ ἡ Ἑλλάς, ἐν ἀνάγκη, ἵνα μόνον Γερμανικά στρατεύματα παραμείνουν εἰς τὸ καταληφθέν φρούριον, ὁπότε ἡ ἐξέγερσις τῆς δημοσίας γνώμης θὰ ἦτο, βεβαίως, μετριωτέρα. Εἶναι γεγονός, ὅτι διὰ τῆς στάσεώς της, τῆς οὐδετερότητος, ἡ Ἑλλὰς ὠφέλησε τὰς Κεντρικάς Αὐτοκρατορίας καὶ τοὺς συμμάχους αὐτῶν. Τὸ γεγονός, ὅτι ὠφέλησε τοὺς Αὐστρογερμανούς καὶ συμμάχους αὐτῶν ἡ Ἑλλάς, δὲν τὸ ἠσθάνθη ἀρκετά, διότι καθ’ ὅλον τὸ διάστημα τῆς παρουσίας τῶν Γερμανοβουλγάρων παρά τὰ σύνορα τῆς Ἑλλάδος, ἀπὸ τοῦ Νοεμβρίου μέχρι σήμερον, ὄχι μόνον δὲν κατώρθωσε νὰ λάβῃ οἱονδήποτε ἀντάλλαγμα ἐδαφικῆς φύσεως, διὰ τὴν μέλλουσαν ἐπέκτασιν τῆς χώρας, εἰς ἀντιστάθμισμα τῶν ὠφελειῶν, τὰς ὁποίας παρέσχεν ἡ Ἑλλὰς εἰς τὰ Κράτη ταῦτα, —καὶ ὑποδεικνύω εἰδικώτερον τὸν τομέα Γευγελῆς-Δοϊράνης ὅπως καὶ τὴν περιφέρειαν Μοναστηρίου,— ὄχι μόνον, λοιπὸν ἡ Ἑλλάς, λέγω, δὲν ἔλαβεν ἀντάλλαγμά τι, ἀλλά και ἄφησε νὰ κατακτηθῇ τὸ ἔδαφος αὐτῆς, εἰς τὰ σύνορα, ὑπὸ τῶν Βουλγάρων καὶ νὰ συλλαμβάνονται καθ’ ἑκάστην Ἕλληνες ἐντὸς αὐτοῦ καὶ νὰ ἀπάγονται καὶ νὰ ἀγνοῆται ἡ τύχη αὐτῶν.Ἔχω ἐνταῦθα κατάλογον τῶν προσώπων τὰ ὁποῖα ἀπήχθησαν ἐξ Ἑλληνικῶν χωρίων, τινὰ δὲ ἐκρεμάσθησαν ἢ ἄλλως ἐφονεύθησαν καὶ ἄλλα ἐφυλακίσθησαν…
Γ. ΠΟΠ. Δὲν ὑπῆρχεν ἐγγύησις περὶ τῆς ἀκεραιότητός των καὶ διὰ τοῦτο ἀπεκεφαλίσθησαν! (Ἰλαρότης).
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Δὲν θὰ κουράσω τὴν Βουλήν, ἀναγινώσκων τὸν κατάλογον. Μόνον εἰς τὸ διαμέρισμα Μοριχόβου, βουνοῦ κειμένου ἀπέναντι τοῦ Περιστερίου τῆς περιφερείας Μοναστηρίου, εἰς διάστημα ὀλίγων μηνῶν, ἐφονεύθησαν 17 Ἕλληνες, ἀπήχθησαν 11, τῶν ὁποίων ἀγνοεἴται ἡ τύχη· ἄλλοι δὲ ἀπέδραμον κακήν κακῶς, μὴ ἔχοντες τι ἄλλο νὰ κάμωσιν. Ἐκ Σφεταπέντας, παρὰ τὰ Ἑλληνικά σύνορα, ἀνηρπάγησαν περὶ τοὺς πεντήκοντα Ἕλληνες ἐκ διαφόρων μερῶν, τῶν ὁποίων πολλοὶ ἐκρεμάσθησαν…
Γ. ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΟΥ. Ἑπτὰ εἶναι τὸ ὅλον τῶν ἀπαχθέντων.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Οἱ ἀπαχθέντες εἶναι ἐκ τριῶν χωρίων τῆς Σφεταπέντας, τοῦ Μπρέσι καὶ τοῦ χωρίου Ἀκίντζαλ, ὑπῆρχον δὲ καὶ πρόσφυγες τινὲς ἐκ Δοϊράνης, ἀπαχθέντες ἐπίσης ἐκ Σφεταπέντας.
Γ. ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΟΥ. Εἶναι τὸ ὅλον 15, εἶναι ἐπαρχία μου καὶ τοὺς ἠξεύρω.
Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Αἱ πληροφορίαι τὰς ὁποίας ἔχετε περὶ τῶν ἀπαχθέντων καὶ κρεμασθέντων, εἶναι ἐπίσημαι ἤ ἰδιωτικαί;
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἰδιωτικαί.
Θ. ΒΕΛΛΙΑΝΙΤΗΣ. Ὁ κ. Βουλευτής εἶπεν, ὅτι ἀπήχθησαν καὶ ἐφονεύθησαν ἐν ὅλῳ ἑπτά, ὑμεῖς λέγετε, ὅτι ἀπήχθησαν καὶ ἐφονεύθησαν πεντήκοντα, ὑπάρχει μεγάλη διαφορά.
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀπήχθησαν πεντήκοντα, δέν έφονεύθησαν ὅμως ὅλοι.
Ἐπίσης, ἀπήχθη ἐκ τῆς Μονῆς τῆς Ὄσιανῆς, ἐπὶ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους, εἰς ἄριστος ἐθνικὸς ἐργάτης, τοῦ ὁποίου τὴν τύχην ἀγνοοῦμεν, ὁ ἀρχιμανδρίτης Νικόδημος. Δι’ ὅλα ταῦτα νομίζω, ὅτι θὰ ἐπεβάλλετο ἡ Ἑλληνική Κυβέρνησις νὰ ζητήσῃ πληροφορίας παρὰ τῆς Βουλγαρικῆς Κυβερνήσεως καὶ νὰ ἀπαιτήσῃ, ὅπως ἀφεθῶσιν ἀμέσως ἐλεύθεροι οἱ ἀπαχθέντες Ἕλληνες, ὅσοι ἀκόμη εὑρίσκονται ἐν ζωῇ. Ὥς κορύφωμα δὲ τῆς καταστάσεως ταύτης, ἡ ὁποία προκαλεῖ τὴν δυσφορίαν καὶ τὴν ἀγανάκτησιν τῆς κοινῆς γνώμης ἐν Μακεδονίᾳ, εἶναι ἡ κατάληψις τοῦ Ροῦπελ, διὰ τῆς ὁποίας ἀποκόπτεται ἡ Ἀνατολική Μακεδονία ἀπὸ τῆς λοιπῆς.
Κύριοι, νομίζω, ὅτι διὰ τῆς πολιτικῆς τὴν ὁποίαν ἠκολούθησαν αἱ διάφοροι Κυβερνήσεις ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τοῦ πολέμου μέχρι σήμερον, διότι αἱ εὐθῦναι, δὲν βαρύνουν μόνον μίαν Κυβέρνησιν, θὰ καταντήσωμεν νὰ μείνωμεν ἀπομεμονωμένοι κατὰ τὸν χρόνον τῆς εἰρήνης. Τὸ ἀπεύχομαι ἀλλὰ τὸ φοβοῦμαι. Οἱ μὲν τῆς ομάδας τῶν Δυνάμεων τῆς Συνεννοήσεως, οἱ φίλοι ἡμῶν, σιγά σιγά κοντεύουν νὰ καταστῶσιν ἐχθροί, οἱ δὲ τῆς ἄλλης ὁμάδος ἔχουν ἄλλους συμμάχους, εἰς τῶν ὁποίων τὰ συμφέροντα θὰ θυσιάσουν ὡς νομίζω, τὰ ἰδικά μας.
Εἶναι ἡ ἐξέγερσις ὅλου τοῦ Ἑλληνισμοῦ διὰ τὴν ἔγκατάληψιν τοῦ Ἑλληνικοῦ φρουρίου καὶ τὴν εἴσοδον τῶν Βουλγάρων εἰς τὴν Μακεδονίαν τοιαύτη, ὥστε νὰ ἐνισχύσῃ τὴν Κυβέρνησιν διὰ νὰ ἐμποδίσῃ τὴν περαιτέρω προέλασιν τῶν Βουλγάρων ἐπὶ τοῦ Ἑλληνικοῦ ἐδάφους.
Χ. ΜΗΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Πῶς θὰ τὴν ἐμποδίση;
Ι. ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Ἀλλ’ ἡ Ἑλλάς τώρα εἶναι δεμένη χειροπόδαρα, διότι εὑρίσκεται μεταξὺ ὅλων τῶν ξένων τῶν πατούντων τὸ ἔδαφός της, εἶναι δὲ ἀπείρως λυπηρόν ὅτι, ἐνῶ θὰ ἠδύνατο, ἂν ἐξ ἀρχῆς τοῦ πολέμου εἶχε κηρύξει ἀπόλυτον καὶ εἰλικρινῆ οὐδετερότητα ἀπέναντι πάντων καὶ ἂν κατόπιν διεχειρίζετο τήν οὐδετερότητά της κατὰ καλλίτερον τρόπον, νὰ ἦτο εἰς καλλιτέραν μοῖραν τώρα, εἶναι λυπηρόν, ὅτι εὑρίσκεται εἰς τήν δεινήν θέσιν νὰ μὴ δύναται νὰ καταστήσῃ πλέον σεβαστὴν τὴν οὐδετερότητά της εἰς κανένα.
