Είναι λίγο πολύ σε όλους γνωστή η άλωση της Κωνσταντινουπόλεως το 1204 από τους Σταυροφόρους και τα γεγονότα που την συνόδευσαν. Λίγοι όμως γνωρίζουν για το τι συνέβη στην συνέχεια στην διαλυμένη βυζαντινή επικράτεια με την παράδοση της στους Λατίνους.
γράφει ο Ιακωβάκης Βασίλειος, Απόφοιτος τμήματος Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας
Η περίοδο της λατινοκρατίας χαρακτηρίστηκε από την δημιουργία ισχυρών λατινικών ηγεμονιών από την Θράκη μέχρι την Κρήτη, με τον διαμοιρασμό εδαφών σε αριστοκρατικές οικογένειες της Δύσης που αποζητούσαν νέα γη για την δημιουργία νέων ηγεμονιών. Ένα από τα σημαντικότερα λατινικά πριγκιπάτα ήταν το περίφημο δουκάτο των Αθηνών, ισχυρή ηγεμονία της Λατινοκρατούμενης Ελλάδας που επιβίωσε μέχρι και την διάλυση του από τους Οθωμανούς. Θεμελιωτής του Δουκάτου ήταν ο βουργουνδός αριστοκράτης Όθωνας Ντε Λα Ρος, ο οποίος δημιούργησε μια αξιομνημόνευτη φραγκική αυλή στα πρότυπα των δυτικών αριστοκρατικών οίκων.
Περίοδος Ντε Λα Ρος
Η Αθήνα κατακτήθηκε το 1204 από τις δυνάμεις του Σταυροφόρου, Βονιφάτιου Μομφεράτου. Ο Όθωνας Ντε Λα Ρος αναφέρεται ως πιστός ακόλουθος του Βονιφάτιου. Ο Βονιφάτιος δημιούργησε το λατινικό βασίλειο της Θεσσαλονίκης, αναθέτοντας την διοίκηση της Αθήνας στους Ντε Λα Ρος. Ο Όθωνας έλαβε τον τίτλο του ‘’ Κύρη των Αθηνών’’ με επικυρίαρχο τον Βονιφάτιο. Έμεινε πιστός στο Λατινικό Βασίλειο της Θεσσαλονίκης ακόμα και μετά τον θάνατο του Βονιφάτιου. Από τα πρώτα έργα του στην Αθήνα ήταν η ενίσχυση των οχυρώσεων της Ακρόπολης καθώς και η δημιουργία Καθολικής Αρχιεπισκοπής με την στήριξη του Πάπα. Πέρα από την Αττική, δεν δίστασε να επεκτείνει την κυριαρχία του και στην Θήβα ενισχύοντας την θέση του κράτους του έναντι των άλλων λατινικών ηγεμονιών .Αυτό εξηγεί και τον σημαντικό του ρόλο στην στήριξη του Λατίνου Αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης, Ερρίκου της Φλάνδρας όταν υποτελείς επαναστάτησαν εναντίον του. Η στήριξη στον Ερρίκο συντέλεσε στην εύνοια του Λατίνου αυτοκράτορα προς το πρόσωπο του, ο οποίος αναγνώρισε την κυριαρχία του στην ανατολική Στερεά και επισκέφθηκε και ο ίδιος την Αθήνα προς τιμήν του Όθωνα.
Η οικογένεια Ντε Λα Ρος ήταν αριστοκρατική οικογένεια χωρίς ιδιαίτερα υψηλή θέση στην φραγκική ιεραρχία. Παρόλα αυτά, ο Όθωνας κατάφερε η ηγεμονία του να αναγνωριστεί σε όλη την Δύση. Η ηγεμονία του αποτέλεσε παραγωγός βαμβακιού με εμπόριο με την Βενετία, απολάμβανε πλούτο που την κατέστησε δανειστή της Βενετίας για ένα εύλογο χρονικό διάστημα. Η φραγκική αυλή οικειοποιήθηκε άμεσα τους ντόπιους που ήταν απογοητευμένοι από την προηγούμενη διοίκηση και την βυζαντινή γραφειοκρατία, δημιουργώντας αρμονικές σχέσεις με τους ντόπιους. Φράγκοι περιηγητές εξύμνησαν τους Ντε Λα Ρος και την αυλή τους στα έργα τους για την οργάνωση τους και τον πλούτο τους.
Αναντίρρητα, δεν έλλειψαν και τα προβλήματα. Η ταπεινή καταγωγή των Ντε Λα Ρος εμπόδισε την εύρεση ναυτών για την δημιουργία ναυτικού, με αποτέλεσμα το δουκάτο να βρεθεί στο στόχαστρο πειρατών. Η μόνη ναυτική δύναμη που συνέβαλε στην άμυνα του δουκάτου ήταν η Γένοβα, χωρίς τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα ήταν οι κτήση της καθολικής εκκλησίας. Ο Όθωνας ευσεβής καθολικός, δεν δίστασε να έρθει σε ρήξη με την καθολική εκκλησία για τον διαμοιρασμό των εδαφών της στην επικράτεια του αλλά και για τον έλεγχο της. Παρά την καλή του πρόθεση να δώσει εκκλησίες και γαίες σε ιππότες του τάγματος του Αγίου Ιωάννη στην Θήβα αλλά και στην Λαμία και παρά το άνοιγμα σε καθολικούς μοναχούς για να εγκατασταθούν στην επικράτεια του, οι διενέξεις με τον κλήρο για την φορολόγηση του και την ομαλή διοίκηση του ήταν συχνές. Κατά τα άλλα ο καθολικισμός απέκτησε παλαιότερες ορθόδοξες μονές και μοναστήρια, με την Αθήνα να γίνεται προσκυνηματικός τόπος καθολικών περιηγητών, ειδικά για τον Παρθενώνα που λειτουργούσε πρωτύτερα ως ορθόδοξος ναός και στην συνέχεια έγινε καθολικός.
Ο Όθωνας το 1225 αποχώρησε από την Αθήνα και ανέθεσε την διοίκηση στον γιο του Γκύ Α’, επιστρέφοντας ο ίδιος στην Γαλλία όπου και απεβίωσε. Οι απόγονοι του βασίλευσαν μέχρι και το 1311 που πήραν την εξουσία του Δουκάτου οι Καταλανοί. Οι διάδοχοι του είχαν πιο ταραχώδη βίο από τον ίδιο. Ο γιός του Γκυ Α΄θα έρθει σε ρήξη με το πριγκιπάτο της Αχαΐας που διεκδικούσε τον ρόλο του επικυρίαρχου στην περιοχή μετά την πτώση της Θεσσαλονίκη στο δεσποτάτο της Ηπείρου και μετά από ήτα του θα αναγκαστεί να δεχθεί το πριγκιπάτο ως επικυρίαρχο του, αλλά θα αναβαθμιστεί σε δούκα από τον Γάλλο Βασιλιά τον οποίο θα επισκεφθεί στην Γαλλία. Ο εγγονός του Ιωάννης Α΄θα επεκτείνει το Δουκάτο στις παρυφές της Θεσσαλίας ερχόμενος σε σύγκρουση με τους Βυζαντινούς, στην οποία θα βγει νικητής. Άλλοι αξιόλογοι Δούκες ήταν ο Γουλιέλμος Α΄ που διορίστηκε από τον βασιλιά της Νάπολης Κάρολο Ανδεγαύο, τοποτηρητής της Νότιας Ελλάδας καθώς και ο Γκυ Β΄που συνδεόταν συγγενικά με του Έλληνες ηγεμόνες της Θεσσαλίας και τους βοήθησε να αναχαιτίσουν την εκστρατεία της Άννας της Ηπείρου. Το 1311 το δουκάτο θα πέσει στα χέρια καταλανών μισθοφόρων μετά την μάχη του Αλμυρού. Έτσι θα πέσει η αυλαία της περίφημης δυναστείας των Ντε Λα Ρος.
Καταλανική Περίοδος
Οι Καταλανοί έγιναν Κύριοι του Δουκάτου των Αθηνών μετά την συντριπτική νίκη που πέτυχαν απέναντι στον φραγκικό συνασπισμό στον Αλμυρό. Οι καταλανοί με το όνομα Αλμογάβαροι ήταν ακρίτες των χριστιανών στην Ισπανία που είχαν γίνει γνωστοί για τις επιτυχίες τους απέναντι στους Μαυριτανούς της Ανδαλουσίας. Η φήμη τους κατέστησε περιζήτητους μισθοφόρους σε όλη την Ευρώπη. Αυτή η φήμη ώθησε τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β΄Παλαιολόγο να τους καλέσει για την αντιμετώπιση των τουρκικών επιδρομών στην Μικρά Ασία. Πάρα την επιτυχία τους ο Αυτοκράτορας σκότωσε τους αρχηγούς τους, λόγω της αδυναμίας του να τους πληρώσει. Οι Καταλανοί ακέφαλοι πια προχώρησαν σε μαζική λεηλασία του Ελλαδικού χώρου, φτάνοντας μέχρι την Νότια Ελλάδα. Η νίκη τους στην μάχη του Αλμυρού απέναντι στους φράγκους, τους χάρισε την κατοχή του Δουκάτου των Αθηνών.
Πρώτος Καταλανός Δούκας των Αθηνών ορίστηκε ο Ρογήρος Δεσλαυ.Η βραχύβια διοίκηση του τελείωσε τον επόμενο χρόνο με τον ορισμό του Βασιλιά της Σικελίας ως Δούκα, ο οποίος άνηκε στο στέμμα της Αραγωνίας. Η καταλανική περίοδος αντιμετωπίζεται ως περίοδος σκοταδισμού. Οι Καταλανοί ήρθαν σε ρήξη με τον κλήρο, αφορίστηκαν από τον Πάπα, αντιμετωπίστηκαν με καχυποψία από τους Λατίνους ηγεμόνες. Η διοίκηση τους βασίστηκε σε δικό τους καταλανικό σύνταγμα, ο επόπτης του Δουκάτου ήταν βικάριος που όριζε ο Βασιλιάς της Σικελίας. Η φορολόγηση τους ήταν σκληρή και είχε ως στόχο την εισφορά εσόδων στο σικελικό στέμμα. Η τοπική κοινωνία στραγγαλίσθηκε οικονομικά, ενώ η διπλωματική τους απομόνωση οδήγησε και στον μαρασμό του εμπορίου. Μόνη διέξοδος των Καταλανών ήταν η σύνδεση του με το Δουκάτο των Νέων Πατρών (Υπάτη) και η ένταξη του στην επικράτεια τους. Οι πολεμικές τους αρετές και η ικανότητα ορισμένων Βικάριων, θα κρατήσει όρθια την Καταλανική κυριαρχία των Αθηνών για περίπου 60 χρόνια. Η παρακμή της θα ξεκινήσει από το 1350 και εντεύθεν με απανωτές ήττα από τους Φράγκους της Αχαΐας, αλλά και από εσωτερικές διαμάχες. Χαρακτηριστικό της παρακμή τους στην Δύση τους, είναι η απώλεια της Θήβας το 1366 από τους Φράγκους. Η τελική πτώση των Καταλανών των Αθηνών θα έρθει 1385, με την άνοδο των Φλωρεντινών στην ηγεσίας
Οικογένεια Ατσαγιόλι
Ο Γενάρχης της δυναστείας Ατσαγιόλι ήταν ο Νέριο Ατσαγιόλι,φιλόδοξος τραπεζίτης από την Φλωρεντία. Ο Νέριο εμφανίστηκε στον Ελλαδικό χώρο ως βαρώνος της Βοστίτσας και μετέπειτα ως Κύριος της Κορίνθου. Ο εκτοπισμός των Καταλανών από την Αθήνα έγινε μεθοδικά από τον Νέριο. Η εμφάνιση των φράγκων μισθοφόρων Ναβαρραίων χρησιμοποιήθηκε από τον Νέριο άρτια για την αποδυνάμωση των Καταλανών, διευκολύνοντας την διέλευση τους από την Κόρινθο. Προηγουμένως ο ίδιος είχε καταλάβει τα Μέγαρα, εκδιώκοντας τους εκεί Καταλανούς. Οι επιδρομές των Ναβαρράιων περιόρισαν τους Καταλανούς στα κάστρα τους, προκαλώντας τους ζημιές και στρατιωτικές απώλειές από τις οποίες δεν συνήλθαν. Η Θήβα εξίσου σημαντικό αστικό κέντρο με την Αθήνα εκείνη την εποχή, βυθίζεται στην αναρχία με τις επιδρομές. Ο Νέριο δεν έχασε την ευκαιρία. Το 1385 ξεκίνησε εκστρατεία εναντίον των Καταλανών. Μέχρι το 1385 είχε καταλάβει ολόκληρο το Δουκάτο.
Η διοίκηση του Φλωρεντίνου Δούκα χαρακτηρίστηκε από πολιτικό φιλελληνισμό. Υιοθέτησε την Ελληνική Γλώσσα, συνεργάστηκε με το Δεσποτάτο του Μυστρά, έδωσε θέση και αξιώματα σε ντόπιους, για πολιτικούς βέβαια λόγους. Άριστος διπλωμάτης και τυχοδιώκτης διατήρησε πριν ακόμα γίνει Δούκας των Αθηνών καλές σχέσεις και με τους υπόλοιπους Λατίνους γείτονες του. Δυστυχώς για τον ίδιο η αδηφαγία του θα τον φέρει σε ρήξη με τους Βενετούς. Η Μαρία ντ Εγκνιεν, βασίλισσα της Νάπολης και κόμισσα του Λέτσε αποφάσισε να πουλήσει τα δικαιώματα της, ως απόγονος της φραγκικής δυναστείας των Αθηνών, στην Αργολίδα, στην Βενετία. Ο Νέριο πραξικοπηματικά, θεωρώντας την Αργολίδα δική του ιδιοκτησία, προχώρησε στην κατάληψη του Άργους, αλλά οι Βενετοί τον πρόλαβα στο Ναύπλιο. Η ρήξη του με τους Βενετούς προκάλεσε σκληρό εμπάργκο από τους δεύτερους στο Δουκάτο των Αθηνών και οδήγησε στην σύλληψη του Νέριο από τους πρώην συμμάχους του τους Ναβαρραίους, προς όφελος της Βενετίας. Θα απελευθερωθεί μετά από αποπληρωμή λύτρων από την οικογένεια του και αναγνώριση των Βενετών ως Κυρίων του Άργους και της Κορίνθου. Στα τελευταία χρόνια της διοίκησης του, θα αντιμετωπίσει την εισβολή των Οθωμανών στο Δουκάτο των Αθηνών αν και λίγο αργότερα αυτοί θα φτάσουν μέχρι τα Σάλωνα. Απεβίωσε το 1394. Για τους ιστορικούς θεωρείται μια από τις τελευταίες ισχυρές προσωπικότητες της Λατινοκρατίας, καθώς έδωσε έμφαση στην οχύρωση του Δουκάτου του, δημιούργησε μια ακμαία μεσαία τάξη, βοήθησε στην αναγέννηση της ορθόδοξης ιεραρχίας στην περιοχή, μαγεμένος από την άνθιση των κλασσικών σπουδών στην πατρίδα του, προώθησε την ανάπτυξη των τεχνών και των γραμμάτων. Το Δουκάτο των Αθηνών θυμήθηκε αναμφίβολα τις ένδοξες μέρες των Ντε Λα Ρος στην περιοχή,
Μετά τον θάνατο του Νέριο, υπήρξε διαμάχη μεταξύ των Βενετών και των παιδιών του για τον έλεγχο της περιοχής. Ο Νέριο στην διαθήκη του άφησε την επικυριαρχία του Δουκάτου στην Βενετία, αλλά τα παιδιά του αρνήθηκαν να την εφαρμόσουν. Οι Βενετοί επέβαλλαν την κυριαρχία του για 7 χρόνια, αλλά το 1402 ο Αντώνιος Ατσαγιόλι, ανέκτησε την Αττική, έχοντας όλο αυτό το διάστημα υπό την κατοχή του την Βοιωτία. Οι συνεχείς συγκρούσεις αποδυνάμωσαν το Δουκάτο, προοικονομόντας το τέλος του. Το 1443 έγινε υποτελές στον δεσπότη του Μυστρά και τελευταίο Αυτοκράτορα της πόλης, Κωνσταντίνο Δραγάση Παλαιολόγο. Η αποτυχία της Σταυροφορίας της Βάρνας έφερε την εγκατάλειψη της πόλης από τις δυνάμεις του Μυστρά και την προέλαση των Οθωμανών. Στα τελευταία του χρόνια έγινε προτεκτοράτο των Οθωμανών, μέχρι την οριστική του κατάλυση του από τον Μωάμεθ Β τον Πορθητή.
Μετά από 252 χρόνια επιτυχιών, ακμής και επιβίωσης στον σκληρό και ευάλωτο χώρο της Νοτίου Ελλάδας, το Δουκάτο των Αθηνών έσβησε αργά και βασανιστικά ως σκιά του εαυτού του στα χέρια των Οθωμανών. Παρά την ανθεκτικότητα του απέναντι στους Λατινικούς εμφυλίους, το αναγεννημένο Βυζάντιο αλλά και τους Βενετούς, δεν γλίτωσε από την οθωμανική λαίλαπα. Η υποτέλεια του στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ήταν μια χρυσή ευκαιρία ανασύστασης του με την συνέχιση της Επανελλήνισις του που είχε ξεκινήσει από τον Νέριο Ατσαγιόλι. Δυστυχώς όμως η μοίρα είχε άλλα σχέδια.
Πηγές
Κύπριος, Κ. (2018). Οι λατινικές ηγεμονίες της Μεσαιωνικής Ελλάδος. Αγγελάκη
Μοσχονάς, Ν. (2012). Το Δουκάτο της Αθήνας: Oι φράγκικες δυναστείες από το 1204 έως την παράδοση της πόλης στους Oθωμανούς.
