Ο Κωνσταντίνος Γόντικας ως Υπουργός Παιδείας (1928-1930) και η οργάνωση της Στοιχειώδους Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης (4397/29)

Γράφει ο Χονδρογιάννης Αλέξης, Δάσκαλος, Med Ιστορία Εκπαίδευσης και Εκπαιδευτική Πολιτική, MSc Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος μόλις ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας το 1928 [1] όρισε Υπουργό Παιδείας τον Κωνσταντίνο Γόντικα [2], ο οποίος είχε εκλεγεί βουλευτής Ηλείας. Η θητεία του Γόντικα [3] στο Υπουργείο Παιδείας διήρκεσε από τον Ιούλιο του 1928 έως τον Ιανουάριο του 1930. Τον Απρίλιο του 1929 κατατέθηκαν προς ψήφιση στη Βουλή δύο σημαντικά νομοσχέδια: «Περί Στοιχειώδους Εκπαιδεύσεως» και «Περί διαρρυθμίσεως των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως». Ψηφίστηκαν τον Αύγουστο και έγιναν νόμοι του ελληνικού κράτους. Αυτά τα νομοσχέδια ψηφίστηκαν και εφαρμόστηκαν στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1929 [4].

Ο Γόντικας, σε συνεργασία με τον Παπανδρέου και τον Κακούρο, επιχείρησε να αλλάξει την εκπαίδευση την περίοδο 1928-1930. Εκτός από τον Υπουργό Παιδείας Κωνσταντίνο Γόντικα, βασικός εισηγητής της κυβέρνησης του Βενιζέλου όσον αφορά τα εκπαιδευτικά ζητήματα ήταν ο Γεώργιος Παπανδρέου, διάδοχος Υπουργός Παιδείας την περίοδο 1930-1932. Επίσης, ο Ευάγγελος Κακούρος συνέβαλε στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 μέσα από τις εισηγητικές του εκθέσεις. Επιπλέον, «στην εισηγητική έκθεση των νομοσχεδίων, ο Κωνσταντίνος Γόντικας καυτηρίασε το μονοδιάστατο και κλασικό προσανατολισμό του εκπαιδευτικού συστήματος, το οποίο παραμέλησε την εκπαίδευση των μεγάλων λαϊκών μαζών. Επισήμανε επίσης ότι με την κατάργηση των ελληνικών σχολείων και τη δημιουργία εξατάξιων γυμνασίων αυξήθηκε η παρεχόμενη μόρφωση στους Έλληνες» [5].

Ο Γόντικας οργάνωσε τη Στοιχειώδη Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση με τον νόμο 4397/1929 «Περί Στοιχειώδους Εκπαιδεύσεως». Τα νομοσχέδια προς ψήφιση εγκρίθηκαν από τη Βουλή και έτσι δημιουργήθηκε ο νόμος 4397/1929 από την κυβέρνηση Βενιζέλου στις 16 Αυγούστου 1929. Στο άρθρο 1 αναφέρεται ότι η πρωτοβάθμια εκπαίδευση περιελάμβανε δύο τύπους σχολείων: α) τα «σχολεία γενικής μορφώσεως» και β) τα «σχολεία επαγγελματικής εκπαιδεύσεως». Πιο συγκεκριμένα, στα σχολεία γενικής μόρφωσης κατατάσσονταν τα Δημοτικά, τα Νηπιαγωγεία [6] και οι νυχτερινές σχολές. Από την άλλη, στα σχολεία επαγγελματικής εκπαίδευσης συγκαταλέγονταν οι κατώτερες επαγγελματικές σχολές οι οποίες ήταν οι γεωργικές, οι εμπορικές, οι ναυτικές, οι βιοτεχνικές και οι οικοκυρικές σχολές θηλέων. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι σε όλα τα σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης η φοίτηση των μαθητών ήταν μικτή, ενώ εξαιρούνταν οι οικοκυρικές σχολές θηλέων που για την συγκεκριμένη εποχή προβλεπόταν μόνο η φοίτηση των κοριτσιών.

Στο άρθρο 2 αναφέρεται ο σκοπός των Νηπιαγωγείων [7]. Να σημειωθεί ότι η φοίτηση στα Νηπιαγωγεία ήταν διετής και προαιρετική. Ακόμα, στα Νηπιαγωγεία φοιτούσαν τα νήπια που είχαν συμπληρώσει την ηλικία των τεσσάρων χρόνων ή όσα συμπλήρωναν το 4ο έτος της ηλικίας τους εντός των έξι πρώτων μηνών του σχολικού έτους. Επίσης, ιδρύονταν μετά από γνωμοδότηση του εποπτικού συμβουλίου που ήταν υπεύθυνο για αυτή την διαδικασία. Η ίδρυση κάθε Νηπιαγωγείου ήταν αναγκαία όταν είχαν συγκεντρωθεί τουλάχιστον 20 νήπια σε συνοικισμούς οι οποίοι χρειάζονταν την γλωσσική προετοιμασία των νηπίων για την φοίτηση στο δημοτικό. Η αναλογία μεταξύ νηπίων και νηπιαγωγού ήταν η εξής: «τα νηπιαγωγεία είναι μονοτάξια, εφ’ όσον φοιτώσιν εις αυτά μέχρι και τεσσαράκοντα νηπίων και διτάξια, εφ’ όσον φοιτώσιν άνω των τεσσαράκοντα και μέχρις εξήκοντα νηπίων» [8]. Δηλαδή η αναλογία στα μονοτάξια νηπιαγωγεία ήταν 1/40, ενώ στα διτάξια μπορούσε να φτάσει και το 1/60.

Στο άρθρο 3 αναφέρεται ο σκοπός των Δημοτικών [9]. Η φοίτηση στα Δημοτικά προβλεπόταν να είναι εξαετής και υποχρεωτική για όλα τα παιδιά τα οποία είχαν συμπληρώσει το 6ο έτος της ηλικίας τους. Επιπλέον, ιδρύονταν μετά από γνωμοδότηση των εποπτικών συμβουλίων που ήταν αρμόδια για αυτή τη διαδικασία. Η ίδρυση κάθε Δημοτικού προϋπέθετε τη συγκέντρωση 15 τουλάχιστον μαθητών, οι οποίοι είχαν βέβαια συμπληρώσει τη νόμιμη ηλικία των 6 ετών για τη φοίτηση. Ο αριθμός των μαθητών που φοιτούσαν στο Δημοτικό ήταν μεγάλος εκείνη την εποχή [10].

Η αναλογία μεταξύ των παιδιών του Δημοτικού και του δασκάλου περιγράφεται παρακάτω. Για τον αριθμό των τάξεων στα σχολεία αναφέρεται ότι: «τα δημοτικά σχολεία είναι μονοτάξια εν οις διδάσκει είς, διτάξια, εν οις διδάσκουσι δύο, τριτάξια, εν οις διδάσκουσι τρεις και πολυτάξια, εν οις διδάσκουσι 4-6 διδάσκαλοι» [11]. Επίσης, για τον αριθμό των μαθητών μέσα στις τάξεις σημειώνεται ότι: «διά την ύπαρξιν μονοταξίου σχολείου απαιτούνται 15-40 μαθητών, διταξίου 41-80, τριταξίου81-120, τετραταξίου 121-160, πενταταξίου 161-200 και εξαταξίου 201-250» [12]. Επεξηγηματικά, η αναλογία μαθητών/δασκάλου που διακρίνεται στα Δημοτικά ήταν σχεδόν 1/40 όπως και στα Νηπιαγωγεία. «Υπήρχαν όμως πολλά σχολεία όπου ένας δάσκαλος δίδασκε σε 120 μαθητές και εξατάξια σχολεία με πάνω από 700 μαθητές» [13]. Οπότε, σε αυτή την περίπτωση η αναλογία δασκάλου-μαθητών ξεπερνούσε τα όρια που είχε θέσει ο νόμος. Ακόμα, το άρθρο 3 αναφέρεται μεταξύ άλλων στην σύσταση και την κατάργηση των Δημοτικών σχολείων [14].

Με βάση το άρθρο 5 τα διδασκόμενα μαθήματα ήταν: Θρησκευτικά, Ελληνικά, Πρακτική Αριθμητική, Στοιχειώδης Γεωμετρία, Ιστορία του ελληνικού έθνους και τα κυριότερα της παγκοσμίου, Γεωγραφία, Στοιχεία Φυσικής Ιστορίας, Φυσικής και Χημείας «μετ’ εφαρμογών εις την υγιεινήν, την γεωργίαν και τον πρακτικόν βίον», Ωδική, Καλλιγραφία, Ιχνογραφία, Χειροτεχνία και Γυμναστική. Ειδικότερα, από το μάθημα των Θρησκευτικών απαλλάσσονταν «οι ετερόρθησκοι και ετερόδοξοι» και από το μάθημα της Γυμναστικής [15] όσοι κωλύονταν για λόγους υγείας.

Κατά το άρθρο 6 προβλέπονταν «αυστηρά πρόστιμα για τους γονείς που παραμελούσαν τη φοίτηση των παιδιών τους στο Δημοτικό σχολείο» [16]. Πιο συγκεκριμένα, οι γονείς ή οι κηδεμόνες που δεν είχαν εγγράψει τα παιδιά τους στο Δημοτικό σχολείο εντός των νόμιμων προθεσμιών ή που παραμελούσαν την φοίτησή τους αναγκάζονταν να πληρώσουν χρηματικό πρόστιμο από 500 έως και 1000 δραχμές. Αυτές τις ποινές επέβαλε ο εκάστοτε Επιθεωρητής «συνεπεία αναφοράς του διευθυντού του σχολείου ή της οικείας αστυνομικής αρχής, υποχρεουμένης να συλλαμβάνη και οδηγή εις το σχολείον τους τυχόν κατά τας ώρας της διδασκαλίας περιφερομένους παίδας και να καταγγέλη τους γονείς ή κηδεμόνας αυτών» [17].

Σύμφωνα με το άρθρο 13 σε κάθε σχολείο είχε δημιουργηθεί σχολικός κήπος που καλλιεργούνταν «χάριν της διδασκαλίας των φυσιογνωστικών μαθημάτων και προς απόκτησιν υπό των μαθητών προκαταρκτικών γνώσεων καλλιεργείας της γης» [18]. Ο βασικός στόχος της ίδρυσης και της καλλιέργειας των σχολικών κήπων ήταν «η απόκτηση γνώσεων και τεχνικών σχετικών με την καλλιέργεια της γης, μια και ο πληθυσμός της χώρας ήταν στην πλειοψηφία του αγροτικός» [19]. Τέλος, σύμφωνα με το άρθρο 14 ιδρύθηκαν Σχολικές Βιβλιοθήκες και εργαστήρια Φυσικής και Χημείας.

Με βάση τον νόμο 4397/29 της μεταρρύθμισης του 1929 στα σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης περιλαμβάνονταν τα Νηπιαγωγεία και τα Δημοτικά. Στα Νηπιαγωγεία η φοίτηση των νηπίων ήταν προαιρετική και διετής, ενώ στα Δημοτικά η φοίτηση των μαθητών ήταν υποχρεωτική και εξαετής. Η φοίτηση τόσο στα Νηπιαγωγεία όσο και στα Δημοτικά ήταν μεικτή. Όσον αφορά το γλωσσικό ζήτημα καθιερώθηκε η δημοτική γλώσσα για όλες τις τάξεις του Δημοτικού σχολείου, ενώ στις δύο τελευταίες διδασκόταν ταυτόχρονα η δημοτική με την καθαρεύουσα.

Συμπερασματικά, η κυβέρνηση Βενιζέλου υπερψήφισε τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια, μεταξύ άλλων τον νόμο 4397/29 για την οργάνωση της Στοιχειώδους Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, που είχαν συνταχθεί και αποτέλεσαν την «εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929». Η μεταρρύθμιση αυτή ξεκίνησε να νομοθετείται από τον Γόντικα τη διετία 1928-1930 και συνεχίστηκε από τον επόμενο Υπουργό Παιδείας, τον Γεώργιο Παπανδρέου. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 ήταν μια σημαντική προσπάθεια να οργανωθεί η εκπαίδευση την περίοδο 1928-1932. Έπρεπε μετά την Μικρασιατική Καταστροφή να τεθούν οι βάσεις για τον εκσυγχρονισμό του εκπαιδευτικού συστήματος. Ο πιο κατάλληλος για να μπορέσει να αναλάβει την διακυβέρνηση της χώρας και να υλοποιήσει μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, μαζί με τους Υπουργούς Παιδείας Γόντικα και Παπανδρέου.

Σημειώσεις

[1] «Το Κόμμα των Φιλελευθέρων με τον Ελευθέριο Βενιζέλο σχημάτισε κυβέρνηση και ξεκίνησε για μια ακόμη φορά την προσπάθεια για εκπαιδευτική μεταρρύθμιση» (Κάτσικας & Θεριανός, 2007:147).

[2] «Όταν το 1928 ο Βενιζέλος κάλεσε τον Κωνσταντίνο Γόντικα να αναλάβει το Υπουργείο Παιδείας, επέλεγε προφανώς κάποιον που είχε ίδιες ή ανάλογες θέσεις με τις δικές του» (Δημαράς, 2013:83).

[3] «Ο Κωνσταντίνος Γόντικας συνέδεσε το όνομά του με δύο ιδιαίτερα σημαντικές φάσεις της ακόμη ανολοκλήρωτης προσπάθειας να αποκτήσει το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα τα χαρακτηριστικά εκείνα που θα του επιτρέψουν και τις εθνικές ανάγκες να ικανοποιεί και στις ατομικές προσδοκίες να ανταποκρίνεται» (Δημαράς, 2013:88).

[4] «Η μεταρρύθμιση του 1929 διαφέρει από τις προηγούμενες προσπάθειες στον συνδυασμό δύο καίριων χαρακτηριστικών: και σε ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα αναφέρεται και οδηγείται τελικά στη νομοθετική της κατοχύρωση» (Δημαράς, 2013:84).

[5] Κάτσικας & Θεριανός, 2007:148.

[6] «Η φροντίδα του νόμου για την προσχολική αγωγή ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη. Δεν προβλεπόταν ούτε βρεφοκομικοί ούτε παιδικοί σταθμοί» (Κάτσικας & Θεριανός, 2007:149).

[7] «Σκοπός των νηπιαγωγείων είνε η δι’ απλών και τερπνών παιδιών, ασχολιών και ασκήσεων υποβοήθησις της σωματικής και πνευματικής εξελίξεως των νηπίων και η διά του τρόπου τούτου προπαρασκευή αυτών διά το δημοτικόν σχολείον» (Μπουζάκης, 2002:854).

[8] Μπουζάκης, 2002:854.

[9] «Σκοπός των δημοτικών σχολείων είνε η στοιχειώδης προπαρασκευή των μαθητών διά την ζωήν και η παροχή εις αυτούς των απαραιτήτων προς μόρφωσιν χρηστού πολίτου στοιχείων» (Μπουζάκης, 2002:854).

[10] «Το σχολικό έτος 1927-1928 σε πληθυσμό 6.195.272 κατοίκων οι μαθητές ανέρχονται σε 751.933. Με βάση τους αριθμούς αυτούς ο Υπουργός Παιδείας Γόντικας εκτιμά το 1929 ότι 201.067 παιδιά δεν γράφονται καθόλου στο Δημοτικό και ότι από αυτά που γράφονται στην πρώτη τάξη δεν φτάνουν στην τέταρτη ούτε τα μισά. Η κατάσταση βελτιώνεται κάπως τα επόμενα χρόνια. Το 1929-1930 οι μαθητές των Δημόσιων Δημοτικών σχολείων ανέρχονται σε 666.209, το 1930-1931 σε 706.461 και το 1931-1932σε 752.937. Σε αυτούς να προσθέσουμε και περί τους 20.000 (21.690 το 1931-1932) που φοιτούν σε ιδιωτικά» (Κυπριανός, 2015:230).

[11] Μπουζάκης, 2002:854.

[12] Μπουζάκης, 2002:854/855.

[13] Κάτσικας & Θεριανός, 2007:149.

[14] «Η σύστασις, η κατάργησις, η προαγωγή, ο υποβιβασμός, η διαίρεσις και η συγχώνευσις των σχολείων της στοιχειώδους εκπαιδεύσεως γίνεται κατά τα θερινάς διακοπάς των μαθητών μετά πρότασιν του Εποπτικού Συμβουλίου της περιφερείας» (Μπουζάκης, 2002:855).

[15] «Της δε γυμναστικής οι κωλυόμενοι δια λόγους υγείας βεβαιουμένους υπό επιτροπής αποτελούμενης εκ του διευθυντού του σχολείου και του σχολιάτρου της περιφερείας ή τούτου κωλυομένου εξ ιδιώτου ιατρού, οριζομένου υπό του επιθεωρητού και αμειβομένου υπό του γονέως ή κηδεμόνος του μαθητού, ούτινος ζητείται η απαλλαγή» (Μπουζάκης, 2002:855).

[16] Καραφύλλης, 2023:208.

[17] Μπουζάκης, 2002:856/857.

[18] Μπουζάκης, 2002:859.

[19] Καραφύλλης, 2023:210.

Βιβλιογραφία

Δημαράς, Α. (2013), «Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης: Το‘‘Ανακοπτόμενο Άλμα’’. Τάσεις και αντιστάσεις στην ελληνική εκπαίδευση 1833-2000», Στο Βασιλού-Παπαγεωργίου Β. (επιμ.), Αθήνα: Μεταίχμιο.

Καραφύλλης, Α. (2023), «Εκπαιδευτικές Μεταρρυθμίσεις στο ελληνικό κράτος», Αθήνα: Τζιόλας.

Κάτσικας, Χ., & Θεριανός, Κ. (2007), «Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους μέχρι το 2007», Αθήνα: Σαββάλας.

Κυπριανός, Π. (2015), «Συγκριτική Ιστορία της Ελληνικής Εκπαίδευσης», Αθήνα: Βιβλιόραμα.

Μπουζάκης, Σ. (2002), «Εκπαιδευτικές Μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα: Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Γενική και Τεχνικοεπαγγελματική Εκπαίδευση», Τεκμήρια-Μελέτες Ιστορίας Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, Τόμος Α ́, Γ ́ Έκδοση, Αθήνα: Gutenberg.

Σβολόπουλος, Κ. (επιμ.) (2003), «Κωνσταντίνος Β. Γόντικας 1870-1937.Θεσμικές αλλαγές κατά τον Μεσοπόλεμο», Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Ελληνικής Ιστορίας.