του Νικολάου Φραγκιαδάκη, Δάσκαλου και Ιστορικού στο Πανεπιστήμιο Κρήτης
Πολλοί, σήμερα, πιστεύουν, κι εν μέρει όχι άδικα, ότι ο κεντρικός φιλόσοφος της ιδεολογίας των Ναζί ήταν ο Nietzsche, καθότι αρκετοί εθνικοσοσιαλιστές ήταν ή καλύτερα υποστήριζαν πως ήταν θιασώτες του. Προς επίρρωση του τελευταίου, ο Γάλλος ιστορικός και συγγραφέας Chapoutot αναφέρει στο έργο του Le National-socialisme et l’Antiquité1 ότι οι Ναζί απλά αξιοποίησαν επιλεκτικά μερικά στοιχεία του έργου του τελευταίου, κυρίως έννοιες, όπως ο υπεράνθρωπος, ως προπαγανδιστικά σλόγκαν, τις οποίες δεν είχαν καν κατανοήσει ορθώς. Οπότε, ο συγκεκριμένος ισχυρισμός περί ένδοξης φιλοσοφικής καταγωγής – προέλευσης αποτελεί, όπως και οι περισσότεροι των Ναζί, και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια παρανόηση και τίποτα περισσότερο από αυτό. Τέλος, αυτός ο μύθος εκτός από φιλοσοφικά, είναι και ιστορικά λανθασμένος, καθώς οι Εθνικοσοσιαλιστές θεωρητικοί είχαν, όπως θα δούμε ευθύς αμέσως, βρει έναν φιλόσοφο παλαιότερο από τον Nietzsche, ο οποίος ταίριαζε, κατά αυτούς πάντα, περισσότερο στα μέτρα τους και δικαιολογούσε τα λόγια και τα έργα τους (Γιοάν Σαπουτό, 2021 & Chapoutot, 2013, 276 – 278).
Ο Πλάτωνας, κι όχι ο Nietzsche, σύμφωνα με τον Chapoutot, ήταν ο πιο προβεβλημένος φιλόσοφος των Ναζί. Οι τελευταίοι δικαιολόγησαν αυτήν τους την επιλογή, λέγοντας ότι οι πλατωνικές σπουδές γεννήθηκαν στη Γερμανία. Μάλιστα, το έργο αυτού έγινε ξανά διάσημο στη Γερμανία, την περίοδο του Μεσοπολέμου. Ωστόσο, αυτή τη φορά δόθηκε βάση κυρίως στα πολιτικά του κείμενα, κι όχι τόσο στα γνωσιολογικά ή στα επιστημολογικά. Κι αυτό διότι ο Πλάτωνας στο έργο του Πολιτεία αναφέρεται σε ένα ιδεατό, άριστο, κατά αυτόν, κράτος, το οποίο θα αποτελείται από τους καλύτερους πολίτες – στρατιώτες. Γνωρίζοντάς το αυτό, πολλοί εθνικοσοσιαλιστές παιδαγωγοί και κλασικιστές συσχέτισαν το «κράτος των αρίστων» με τον λεγόμενο «πλήρη άνθρωπο» του Nietzsche και οραματίστηκαν έναν αρχαιοελληνικό πλήρη άνθρωπο, ο οποίος θα μπορούσε να συνδυάσει τις σαρκικές (διονυσιακές) του ορμές με τον πνευματικό (απολλώνιο) λόγο του. Μάλιστα, ο έτερος θεωρητικός του εθνικοσοσιαλισμού Ernst Krieck υποστήριξε στο έργο του Musische Erziehung2 ότι αυτός ο ιδανικός αρχαίος Έλληνας ήταν ένας πολιτικός στρατιώτης, ένας πολεμιστής της πόλης και της φυλής του, ο οποίος αγωνιζόταν αέναα στο πλευρό της Δύσης ενάντια στην Ασία. Έτσι, λοιπόν κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο ίδιος ο Πλάτων ήταν το πρότυπο του «πλήρους ανθρώπου», όντας αριστοκράτης, ρωμαλέος στοχαστής, ικανός πολεμιστής και συγχρόνως διαπρεπής αθλητής (Chapoutot, 2013, 163, 169, 278, 279 & 598).
Ανάμεσα στους Γερμανούς εθνικοσοσιαλιστές – ακαδημαϊκούς, που είδαμε παραπάνω, αρκετοί ήταν και οπαδοί του Πλάτωνα. Αρχικά, ο ιστορικός της Αρχαιότητας Hans Bogner είχε ξεχωρίσει την Πολιτεία, τον Πολιτικό και τον Νόμο ως τα σημαντικότερα από τα έργα του τελευταίου. Μελετώντας το περιεχόμενό τους, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Πλάτωνας ήταν ο θεωρητικός της έλευσης ενός εκλεκτού και φυλετικά αμέμπτου Φύρερ. Για τον λόγο αυτό συνέγραψε ένα δοκίμιο, το 1932, με τίτλο Die Bildung der politischen Elite3, στο οποίο περιγράφει ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης των νέων μελών της πολιτικής ηγεσίας της Γερμανίας. Για την ακρίβεια, μέσα σε αυτό, υποστηρίζει ότι για να δημιουργηθεί μια «κάστα από νέους Fuhrer, είναι ανάγκη να στραφούμε στην Αρχαιότητα, υπερπηδώντας τη νεωτερικότητα, η οποία είναι καταστροφική για τον ελιτισμό». Αυτή η «νεωτερικότητα», όπως επεξηγεί ο ίδιος παρακάτω, σύμφωνα με τον Chapoutot, δεν είναι άλλη από τη δημοκρατία (Chapoutot, 2013, 169, 170, 284 & 598).
Έπειτα, ο επίσημος φυλετολόγος του NSDAP και καθηγητής στα Ιένας, του Βερολίνου και του Φράιμπουργκ, Hans Gunther, ο οποίος είχε συγγράψει μια μονογραφία για αυτόν με τίτλο Platon als Hüter des Lebens4, πίστευε ότι ο Πλάτωνας δεν ήταν ένας απλός σοφός ή στοχαστής, αλλά ένας μεγάλος νομοθέτης και πολιτικός, όπως ο Σόλωνας και ο Κλεισθένης. Παράλληλα, θεωρούσε τη διδασκαλία του ως το τελευταίο ανάχωμα ενός μολυσμένου κόσμου, ο οποίος βρίσκεται στο χείλος της καταστροφής. Για αυτό τον λόγο στη μονογραφία του για αυτόν, παρουσίασε τον Πλάτωνα ως τον πρόδρομο του Gobineau, του Mendel και του Galton, οι οποίοι, κατά αυτόν, ήταν οπαδοί του «νόμου της ανισότητας» μεταξύ των όντων. Κι αυτό διότι ο Πλάτων στην Πολιτεία αναφέρει ότι υπάρχουν τρεις τύποι ανθρώπων, τους οποίους και παραλληλίζει, θέλοντας να τους κατατάξει, με ψυχές από χρυσό, άργυρο και χαλκό. Αυτές οι τρεις κατηγορίες ανθρώπων, ανάλογα με τη μόρφωση και τα προσόντα τους, είναι ικανές να γίνουν δημιουργοί, φύλακες ή βασιλιάδες. Ωστόσο, ο Gunther θεώρησε ότι αυτός ο διαχωρισμός ήταν στην πραγματικότητα φυλετικός, πράγμα το οποίο υποστηρίζει και ο βιολόγος Fritz Lenz, ο οποίος θεωρεί ότι ο Πλάτωνας ήταν ο πατέρας της ευγονικής. Ουσιαστικά, ο Gunther, αλλά και άλλοι εθνικοσοσιαλιστές, όπως θα δούμε παρακάτω, πίστευε ότι η φαντασιακή Πολιτεία του Πλάτωνα ενσαρκωνόταν απόλυτα από την πόλη – κράτος της Σπάρτης. Για τον λόγο αυτό, κατά αυτόν, ο αρχαίος φιλόσοφος έλεγε ότι υπάρχει περισσότερη φιλοσοφία στην Σπάρτη απ’ ό,τι στην Αθήνα, καθότι το μέγεθος της φιλοσοφίας σε μια πόλης μετριέται από την ικανότητά της να δρα με βάση τους νόμους της φύσης και της βιολογίας (Chapoutot, 2013, 76, 278, 279, 283, 285, 286, 318 & 618 & Hans F. K. Günther, 2026).
Επιπλέον, ο Kurt Hildebrandt, ιστορικός των Ιδεών, φιλόσοφος με ειδίκευση στον Πλάτωνα και συγγραφέα του έργου, Platon. Der Kampf des Geistes um die Macht5, υποστηρίζει ότι ο τελευταίος, εμπνεόμενος από τη γνωστή ρήση του Ηράκλειτου: πόλεμος πατήρ πάντων, λέει ότι η εκπαίδευση των πολεμιστών τίθεται στο κέντρο της πολιτείας και ότι το να είσαι αληθινός άνδρας, κατά αυτόν, σημαίνει να είσαι πολεμιστής. Ακόμη, ο ίδιος επιχειρεί να ξεδιπλώσει μια άλλη πτυχή του έργου του του πρώτου, λέγοντας ότι το τελευταίο δεν περιορίζεται στα στενά, εσωτερικά όρια ενός μικρού ελληνικού κράτους, αλλά αποβλέπει στη δημιουργία μιας Grobgriechenland (Μεγάλης Ελλάδας), η οποία είναι, ουσιαστικά, κατά τον Chapoutot, το ελληνικό αντίστοιχο της παγγερμανικής Grobdeutschland (Μεγάλης Γερμανίας) των εθνικοσοσιαλιστών. Ο Πελοποννησιακός πόλεμος, γέννημα του οποίου είναι ο Πλάτωνας, παραλληλίζεται, από αυτόν, με την κατάσταση των γερμανικών κρατιδίων πριν την ενοποίησή τους, το 1871. Ταυτόχρονα, Πλάτωνας, ο οποίος είχε ασκήσει δριμεία κριτική στις σύγχρονές του διαμάχες μεταξύ των ελληνικών πόλεων – κρατών, αναδεικνύεται σε έναν ηγέτη που αγωνίζεται για την επιβίωση του κατεστραμμένου, από τον Πελοποννησιακό πόλεμο, λαού του απέναντι στη φυλετική υπονόμευση της επιμειξίας με τις ασιατικές φυλές (Chapoutot, 2013, 282, 283 & 619).
Τέλος, ένας άλλος ειδικός στον Πλάτωνα, ο Joachim Bannes, λαμβάνοντας υπόψη του τον προαναφερθέντα ισχυρισμό, παραλληλίζει αυτόν με τον Hitler, μέσα από ένα φυλλάδιό του, το οποίο συνέγραψε το 1933, με τίτλο Hitlers Kampf Und Platons Staat: Eine Studie Über Den Ideologischen Aufbau Der Nationalsozialistischen Freiheitsbewegung 6. Σε αυτό ουσιαστικά ο Bannes συγκρίνει τον βίο του Hitler με αυτόν του Πλάτωνα και τον Mein Kampf με την Πολιτεία και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι βίοι και τα έργα αυτών είναι συγγενείς (Chapoutot, 2013, 284 & 619).
Για όλους αυτούς τους λόγους ο Πλάτωνας μαζί με τον Όμηρο, τον Ξενοφώντα και τον Θουκυδίδη συγκαταλέγεται από τους εθνικοσοσιαλιστές στους τέσσερις κορυφαίους αρχαίους συγγραφείς, που εντάσσονται στο πρόγραμμα σπουδών των αρχαίων ελληνικών. Μάλιστα, ο πρώτος αποτελεί κομμάτι της διδακτέας ύλης στις τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στα γνωστικά αντικείμενα της Ιστορίας και των αρχαίων ελληνικών. Κι αυτό διότι, όπως αναφέρει ο Hildebrandt, ο Πλάτων ήταν «ο δάσκαλος της εποχή μας», ενώ, κατά τον Bogner, η ανάγνωση του έργου του θα οδηγήσει στην «αναγέννηση της σύγχρονης εθνικής μας ύπαρξης», η οποία βασίζεται στην κληρονομιά ενός μακραίωνου παρελθόντος (Chapoutot, 2013, 279, 290 & 291).
Συμπέρασμα
Σύμφωνα με τα όσο είδαμε και διαβάσαμε αμφότεροι παραπάνω, ο Nietzsche δεν ήταν ο αγαπημένος φιλόσοφος των Ναζί, αλλά ο Πλάτωνας. Ωστόσο, για να μην αδικήσουμε και αυτόν τον, κατά γενική ομολογία, μεγάλο αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο, αξίζει να αναφέρουμε ότι ο Πλάτωνας που παρουσίασαν οι Εθνικοσοσιαλιστές θεωρητικοί ελάχιστη ή καθόλου σχέση είχε με τον πραγματικό Πλάτωνα και τη φιλοσοφία αυτού. Απλά εκείνοι, όντες περισσότερο προπαγανδιστές, παρά ορθά σκεπτόμενοι ακαδημαϊκοί ερευνητές, όπως και στην περίπτωση του Nietzsche, έτσι και στη δική του, έπλασαν σαν σύγχρονοι Frankenstein, αν και σίγουρα αδικώ τον εν λόγω ήρωα της Μαίρη Σέλεϊ, με αυτή μου την παρομοίωση, έναν κυριολεκτικά δικό τους άνθρωπο, τον οποίο και βάφτισαν Πλάτωνα. Πιο συγκεκριμένα, έκοψαν σε κομμάτια την πλατωνική φιλοσοφία, πήραν όσα χρειάζονταν από αυτήν και τα ένωσαν με τον Εθνικοσοσιαλισμό, δημιουργώντας έτσι μια νέα πλατωνική φιλοσοφία ναζιστικής εφεύρεσης και φύσης, η οποία θα μπορούσε να αιτιολογήσει τα εγκλήματά τους. Ευτυχώς, όμως, για τον Πλάτωνα, και περισσότερο για όλους μας, η Εθνικοσοσιαλιστική τους Πολιτεία δεν μακροημέρευσε και, εν τέλει, ηττήθηκε, το 1945, αφήνοντας, δυστυχώς, πίσω της πολλά εκατομμύρια νεκρούς, αλλά και ακόμα κατεστραμμένους ανθρώπους. Βέβαια, παρόλα αυτά, ο Πλάτωνας «δεν ησύχασε» ούτε τότε, καθότι, μέχρι και σήμερα, αρκετοί νοσταλγοί της συγκεκριμένης ιδεολογίας συνεχίζουν να τον επικαλούνται προκλητικά και ανερυθρίαστα, «ταλαιπωρώντας τον», προκειμένου να δικαιολογήσουν, όπως και οι πολιτικοί τους πρόγονοι, τα παλαιά, τα σύγχρονα ή τα μελλοντικά τους εγκλήματα εις βάρος της ανθρωπότητας (Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας, 2025).
Βιβλιογραφία
Chapoutot, J. (2013). Ο Εθνικοσοσιαλισμός και η Αρχαιότητα. Αθήνα: Επιφάνιος.
Hans F. K. Günther. (2026, 6 Μαρτίου). In Wikipedia. Ανακτήθηκε 30 Μαρτίου του 2026 από: https://en.wikipedia.org/wiki/Hans_F._K._G%C3%BCnther
Γιοάν Σαπουτό. (2021, 29 Δεκεμβρίου). In Wikipedia. Ανακτήθηκε 4 Δεκεμβρίου του 2023 από: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CE%BF%CE%AC%CE%BD_%CE%A3%CE%B1%CF%80%CE%BF%CF%85%CF%84%CF%8C.
Πλάτων. (2023, 17 Νοεμβρίου). In Wikipedia. Ανακτήθηκε 5 Δεκεμβρίου του 2023 από: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%BB%CE%AC%CF%84%CF%89%CE%BD.
Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας. (2025, 3 Ιουνίου). In Wikipedia. Ανακτήθηκε 30 Μαρτίου του 2026 από: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CF%81%CE%B1%CE%BD%CE%BA%CE%B5%CE%BD%CF%83%CF%84%CE%AC%CE%B9%CE%BD_%CE%AE_%CE%BF_%CE%A3%CF%8D%CE%B3%CF%87%CF%81%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CF%82_%CE%A0%CF%81%CE%BF%CE%BC%CE%B7%CE%B8%CE%AD%CE%B1%CF%82
Φρίντριχ Νίτσε. (2025, 19 Αυγούστου). In Wikipedia. Ανακτήθηκε 30 Μαρτίου του 2026 από: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CF%81%CE%AF%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%B9%CF%87_%CE%9D%CE%AF%CF%84%CF%83%CE%B5
1 Στα ελληνικά: Ο Εθνικοσοσιαλισμός και η Αρχαιότητα.
2 Στα ελληνικά: Μουσική εκπαίδευση.
3 Στα ελληνικά: Η διάπλαση της πολιτικής ελίτ (Chapoutot, 2013, 169).
4 Στα ελληνικά: Πλάτων ως θεματοφύλακας της ζωής.
5 Στα ελληνικά: Πλάτωνας. Η μάχη του νου για την εξουσία.
6 Στα ελληνικά: Ο αγώνας του Χίτλερ και η Πολιτεία του Πλάτωνα: Μια μελέτη για τα ιδεολογικά θεμέλια του εθνικοσοσιαλιστικού απελευθερωτικού κινήματος (Chapoutot, 2013, 284).
