Η Ελληνική ταυτότητα σήμερα βρίσκεται σε κρίση μέχρι και αποδόμηση δυστυχώς. Καθώς δεν υπάρχει κοινό πνεύμα, κοινή ταυτότητα, μετράει το άτομο και τα δικαιώματα του, και όχι οι παραδόσεις, τα έθιμα, η Ελληνική γλώσσα και ιστορία, ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός και η έννοια της πατρίδας ως το σπίτι μας, όχι απλά κάτι ανώτερο. Είναι άραγε φυσικό να υπάρχει ταυτοτική κρίση; Από πότε υπήρχε ζήτημα στην Ελληνική ταυτότητα; Ποια ήταν η Ελληνική ταυτότητα στην Αρχαιότητα και πως διαμορφώθηκε μετά την Πτώση της Ρώμης το 476μ.Χ.;
Αρχικά να ξεκαθαρίσουμε ότι ανέκαθεν υπήρξε ζήτημα Ελληνικής ταυτότητας, με την έννοια ότι η Ελληνική ιστορία είναι πολύ αρχαία και πέρασε από πολλές εποχές, στάδια, δόξες, προδοσίες και αλλαγές. Μετέπειτα είναι φυσιολογικό να υπάρχουν αλλαγές στην πολιτιστική ταυτότητα ενός λαού, όπως έγινε και στους Πέρσες, στους Αιγύπτιους και στους Ινδούς. Δηλαδή οι Πέρσες και Αιγύπτιοι, ασπάστηκαν με επιβολή το Ισλάμ, ενώ τα Αραβικά καθόρισαν την γλώσσα τους, που ήταν διαφορετική πλέον από τα Αιγυπτιακά και Περσικά αντίστοιχα. Οι Ινδοί έγιναν Βουδιστές με τον Ασόκα τον Μέγα, που με την ιεραποστολή που στήριξε τότε, έγινε ο Βουδισμός Παγκόσμια θρησκεία, αλλά με την πτώση της αυτοκρατορίας της Γκούπτα, τον 5ο με 6ο αιώνα μ.Χ. πάλι επανήλθε ο Ινδουισμός. Οπότε είναι από την μια φυσιολογικό να υπάρχει ζήτημα της ταυτότητας και ταυτοτική κρίση, που όταν υπάρχει καλό είναι να καταλήγει σε ένα όραμα και αφήγημα που να φέρει λύσεις σε κρίσεις ή δύσκολες εποχές, και όχι μια μηδενιστική προσέγγιση. Καθώς κάθε πολιτισμός όσο υπάρχει αλλάζει η ταυτότητα του και αυτό οδηγεί είτε σε νέα περίοδο και εξέλιξη του πολιτισμού είτε στο αρνητικό σενάριο στο τέλος του πολιτισμού στην ανάδειξη ενός άλλου.
Αναλυτικότερα σε σχέση με το ερώτημα της κρίσης ταυτότητας στην Ελλάδα είναι σημαντικό να ορίσουμε την Ελλάδα με τα τότε και τα σημερινά δεδομένα. Στην Αρχαία Ελλάδα τα πράγματα ήταν διαφορετικά, καθώς οι Αρχαίοι Έλληνες προήλθαν ουσιαστικά από τους Μινωίτες και του Κυκλαδίτες. Μιας και ο Μυκηναϊκός Πολιτισμός ήταν αρκετά Ελληνικός θα μπορούσαμε να πούμε, με την έννοια ότι η Αρχαία Ελληνική θρησκεία και Γλώσσα είχε σχέση με την θρησκεία στον Μυκηναϊκό πολιτισμό και την Γραμμική Β. Ακόμα και στην οργάνωση καθώς οι Ελληνικές Πόλεις Κράτη, είχαν μια παρόμοια οργάνωση με τα Μυκηναϊκά αστικά κέντρα, και όταν υπήρχαν οι ηγεμονίες (Αθηναϊκή, Σπάρτη, Θήβα), ήταν κέντρο η εκάστοτε κεντρική πόλη, όπως αντίστοιχα οι Μυκήνες ήταν το κέντρο που είχε εξουσία και επιρροή στις υπόλοιπες πόλεις. Οπότε στον Μυκηναϊκό πολιτισμό η ταυτότητα ήταν η Γραμμική Β, η πολυθεϊστική θρησκεία των Μυκηναίων, οι παραδόσεις των Μυκηναίων και η ναυτική ισχύ και παράδοση των Μυκηναίων. Φτάσαμε όμως στην πτώση ουσιαστικά της εποχής του Χαλκού, όπου οι Λαοί της θάλασσας ήταν ένας από τους λόγους που οδηγήθηκε εκεί η όλη κατάσταση των πολιτισμών της εποχής.
Αυτό οδήγησε τον Ελλαδικό χώρο σε κρίση και τότε έγινε η κάθοδος των Δωριέων και ο πρώτος Ελληνικός Αποικισμός. Στο τέλος του Μυκηναϊκού πολιτισμού, είχαμε και τον λεγόμενο Τρωικό Πόλεμο, όπου στον ιστορικό του πυρήνα, έγινε για τον έλεγχο των στενών του Βοσπόρου σε σχέση με το ευρύτερο εμπόριο της περιοχής και για τον τότε γεωπολιτικό ανταγωνισμό ανάμεσα στους Χετταίους, τους Μυκηναίους και τους Αιγύπτιους. Όπως και να έχει μετά το Ελλαδικός χώρος έζησε την λεγόμενη Ομηρική Εποχή ή αλλιώς τους Σκοτεινούς Αιώνες, όπου έληξαν γύρω στο 700 π.Χ.
Τότε είχαμε τον Ησίοδο που έγραψε την Θεογονία του, τον Όμηρο που θεμελίωσε τα Ομηρικά Έπη ή έγραψε τα περισσότερα τέλος πάντων. Μετά είχαμε τον Θαλή τον Μιλήσιο, τον Πυθαγόρα και άλλους που ξεκίνησαν την Προσωκρατική Φιλοσοφία και την θεμελίωση της επιστημονικής μεθόδου. Την ίδια περίοδο έχουμε την άνοδο της Αθήνας, της Σπάρτης και της Κορίνθου ενώ από το 550π.Χ. έχουμε την δημιουργία και την επέκταση των Περσών. Τελικά η Ελληνική ταυτότητα εκφράστηκε τότε στο έργο Ιστορίες, του Πατέρα της Ιστορίας Ηρόδοτου, κατά την περίοδο των Περσικών Εισβολών στην Ελλάδα. Οι Πέρσες εισέβαλαν το 493π.Χ. το 490π.Χ. και το 480π.Χ. στον Ελλαδικό χώρο, φτάνοντας μέχρι την Αθήνα και στη Σαλαμίνα. Όμως ηττήθηκαν στον Μαραθώνα (490π.Χ.), έπαθαν απώλειες στις Θερμοπύλες (480π.Χ.) και έχασαν στην Σαλαμίνα (480π.Χ.) και στις Πλαταιές (479π.Χ.). Τότε ο Ηρόδοτος τόνισε ότι το όμαιμον, το ομόγλωσσον, το ομότροπον και το ομόδοξον, δηλαδή η κοινή καταγωγή, οι κοινές παραδόσεις με τα έθιμα και τον τρόπο ζωής, η κοινή γλώσσα αλλά και η κοινή θρησκεία (τότε Αρχαία Ελληνική Θρησκεία).
Να σημειωθεί εδώ ότι υπήρξαν και Ελληνικές πόλεις κράτη που παραδόθηκαν μέχρι και συμμάχησαν με τους Πέρσες όπως ήταν η Θήβα. Οπότε η Ελληνική στρατηγική, η στρατιωτική τεχνογνωσία και το ηθικό, νίκησε την πανίσχυρη Περσική αυτοκρατορία, που ήταν η πρώτη δύναμή τότε στον Αρχαίο κόσμο. Μετά είχαμε στον Ελλαδικό χώρο την Αθηναϊκή Ηγεμονία, την Σπαρτιατική Ηγεμονία μέχρι και την Θηβαϊκή Ηγεμονία. Σε αυτό το διάστημα, έγινε η Ελληνική αντεπίθεση στους Πέρσες από το 478π.Χ. μέχρι και το 449π.Χ. ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431π.Χ. – 404π.Χ.) αλλά και ο Κορινθιακός Πόλεμος και ο πόλεμος της Θήβας με την Σπάρτη. Ενώ οι μεγάλες Ελληνικές πόλεις κράτη έκαναν εμφυλίους και αποδυναμώθηκαν από τις συγκρούσεις, αναπτύχθηκε το πνεύμα, με την Ακρόπολη, τον Θουκυδίδη, τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα, τον Δημόκριτο, τον Αριστοτέλη, τον Διογένη τον Κυνικό, πολλούς ακόμα φιλοσόφους, επιστήμονες και ρήτορες (π.χ. Λυσίας). Τότε ο Ισοκράτης και ο Δημοσθένης ξεκίνησαν ουσιαστικά την λεγόμενη Πανελλήνια ιδέα. Με την διαφορά ότι ο Ισοκράτης ήθελε την ένωση του Ελλαδικού χώρου εναντίον των Περσών, και το έβλεπε στον Φίλιππο τον Β. Μιας και ο Ιάσων ο Φεραίος από την Θεσσαλία, ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να ενώσει τον Ελλαδικό χώρο, αλλά απέτυχε. Ο Δημοσθένης από την άλλη όντας Αθηναίος ο ίδιος, ήθελε να ξανά γίνει πάλι η Αθηναϊκή Ηγεμονία και να είναι πάλι η Αθήνα η μεγαλύτερη δύναμη στην Ελλάδα.
Τελικά ο Φίλιππος Β της Μακεδονίας μαζί με τον γιό του, τον Μέγα Αλέξανδρο, νίκησαν τους Αθηναίους, Θηβαίους και άλλους στην Μάχη της Χαιρώνειας το 338π.Χ. Και τότε οι Μακεδόνες, που οι Έλληνες της Νότιας Ελλάδας, δεν τους είχαν πολύ σε υπόληψη και θεωρούσαν ότι έχουν ορισμένες βαρβαρικές νοοτροπίες. Από τότε ουσιαστικά θα άλλαζε στην Ελληνική ταυτότητα πρώτα σταδιακά και μετά πιο άμεσα με τον Αλέξανδρο, το Πας μη Έλλην Βάρβαρος. Όπου να σημειώσουμε δύο πράγματα για αυτή, την φράση. Πρώτον στον Αρχαίο κόσμο όλοι οι μεγάλοι πολιτισμοί (Σουμέριοι, Αιγύπτιοι, Χετταίοι, Πέρσες, Ισραηλίτες και άλλοι), θεωρούσαν τον εαυτό τους ‘’εμείς και οι άλλοι’’, είτε ως ξεχωριστοί είτε ακόμα και ως ανώτερο. Οπότε ήταν φυσιολογικό να υπάρχει μια αρνητική ή υποτιμητική ή τουλάχιστον όχι η καλύτερη γνώμη για τους εν δυνάμει εχθρούς και αυτούς που ήταν άμεση απειλή. Και δεύτερον ο όρος βάρβαρος είχε να κάνει με το ‘’βαρ βαρ’’ που άκουγαν οι Έλληνες στην γλώσσα αυτών των λαών, όχι με την έννοια των κατωτέρων φυλών, όπως έχει γίνει λάθος ερμηνεία. Και προφανώς θεωρούσαν αρκετοί Έλληνες ότι είναι ιδιαίτεροι και ξεχωριστοί, εδώ η Σπάρτη πίστευε ότι είναι οι πιο γενναίοι και οι καλύτεροι πολεμιστές (που ήταν στο κομμάτι της οπλιτικής φάλαγγας ειδικά) ή οι Αθηναίοι που πίστευαν ότι είναι ανώτεροι στον πολιτισμό και το πολίτευμα.
Οπότε από τον Μυκηναϊκό πολιτισμό και την κοινή ταυτότητα που έγραψε ο Ηρόδοτος, φτάσαμε στο Βασίλειο της Μακεδονίας και την αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Μέγας Αλέξανδρος πέρα ότι ήταν ο καλύτερος στρατηγός και ένας από τους πιο κορυφαίους κατακτητές που υπήρξαν ποτέ, ήταν και μεγάλος ηγέτης. Και αυτό διότι ναι μεν κατέλαβε την Περσική αυτοκρατορία, νίκησε και τους Φοίνικες, Σκύθες μέχρι και Ινδούς, πέρα από τον Περσικό στρατό. Αλλά υιοθέτησε τόσο ένα μέρος του Περσικού πολιτισμού όσο και του τρόπου διοίκησης. Για αυτό έκανε και μικτούς γάμους και ο ίδιος παντρεύτηκε και την Ρωξάνη που ήταν από την κεντρική Ασία και όχι Ελληνίδα. Αυτό έγινε και για πρακτικούς λόγους, καθώς η αυτοκρατορία που κατέκτησε είχε τουλάχιστον 40 διαφορετικές εθνότητες και δεν υπήρχαν τόσα πολλά εκατομμύρια Έλληνες για να αποικίσουν όλη την Περσική αυτοκρατορία. Οπότε σταμάτησε το Πας μη Έλλην βάρβαρος και ξεκίνησε ο λεγόμενος Εξελληνισμός. Δηλαδή κάθε υπήκοος της αυτοκρατορίας, ανεξάρτητα αν ήταν Πέρσης, Φοίνικας, Σύριος, Βαβυλώνιος, Άραβας, Αιγύπτιος ή οτιδήποτε άλλο, αν μιλούσε και την Κοινή Ελληνική (αλλιώς Κοινή Ελληνιστική), έδινε Ελληνικά ονόματα στα παιδιά του, υιοθετούσε Ελληνικά ήθη και έθιμα (Ελληνική παιδεία ή φιλοσοφία επίσης), αλλά και θυσίαζε στους Ελληνικούς θεούς πέρα από τους δικούς τους, τότε γινόταν Έλληνας. Δηλαδή πλέον δεν υπήρχε η κοινή βιολογική καταγωγή, αλλά έμεινε η κοινή επίσημη γλώσσα, τα κοινά ονόματα, η Ελληνική φιλοσοφία και παιδεία, τα Ελληνικά ήθη. Αλλά και ο σεβασμός μέχρι και η συμμετοχή στην Αρχαία Ελληνική θρησκεία, πέρα από τις πολλές τοπικές λατρείες.
Ο Αλέξανδρος έκανε το άνοιγμα του Ελληνισμού σε όλον τον τότε γνωστό κόσμο, και αυτό άλλαξε τα πάντα. Καθώς αμέσως με τον θάνατο του, ξεκίνησε η Ελληνιστική εποχή που θα διαρκούσε για πάνω από τρείς αιώνες. Και μάλιστα παρόλου που τα Ελληνιστικά βασίλεια είχαν πολέμους μεταξύ τους σφοδρούς, υπήρξε τεράστια άνθηση της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Τότε ιδρύθηκε η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και αυτή της Περγάμου. Τότε ήταν ο Αρχιμήδης, ο Ίππαρχος, ο Ευκλείδης και πολλοί άλλοι μεγάλοι επιστήμονες. Ενώ είχε γίνει και η Μετάφραση τον Εβδομήκοντα, που ήταν όλα τα έργα της Παλαιάς Διαθήκης στα Ελληνικά. Αυτό το τελευταίο είναι ένα ενδεικτικό παράδειγμα ότι η Ελληνική ταυτότητα εξαπλώθηκε μέσα και στους πιο κλειστούς λαούς, όπως ήταν οι Εβραίοι.
Αφού τα Ελληνιστικά Βασίλεια άρχισαν την παρακμή τους, μετά τους Καρχηδονιακούς Πολέμους, μια νέα δύναμη αναδύθηκε, και αυτή ήταν η Ρώμη. Οι Ρωμαίοι κατέλαβαν τον Ελλαδικό χώρο και τότε με τον Ιούλιο Καίσαρα και λίγο μετά με την επίσημη ίδρυση της Ρωμαϊκή Αυτοκρατορίας. Έτσι η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, έγινε η μεγαλύτερη δύναμη του κόσμου και είχε όλα τα εδάφη γύρω από την Μεσόγειο θάλασσα. Παρόλου την στρατιωτική της δύναμη, η Ρώμη είχε βαθιά επιρροή από τον Ελληνικό πολιτισμό. Από την λατινική γλώσσα, την Ρωμαϊκή θρησκεία μέχρι την ρητορική, την τέχνη και την φιλοσοφία, όλα είχαν σχέση με την Αρχαία Ελλάδα. Δεν είναι άλλωστε τυχαίες οι διαχρονικές επαφές των Ελλήνων της Ιταλικής Χερσονήσου με τους Ρωμαίους. Οπότε η τρίτη τομή στην Ελληνική ταυτότητα, είναι ότι αφενός επηρέασε τον Ρωμαϊκό πολιτισμό και αφετέρου αφομοιώθηκε στον Ρωμαϊκό κόσμο. Άξιο αναφοράς είναι η φράση ενός από των μεγαλύτερων Ρωμαίων ποιητών, του Οράτιου είχε πει ουσιαστικά ότι η Ρώμη κατέκτησε στρατιωτικά την Ελλάδα, ενώ η Ελλάδα κατέκτησε την Ρώμη πολιτιστικά, επηρεάζοντας καθοριστικά τον πολιτισμό της Ρώμης. Έτσι διαμορφώθηκε η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία με έναν Ελληνορωμαϊκό πολιτισμό, όπου είχαμε αυτοκράτορες όπως ο Αδριανός και ο Μάρκος Αυρήλιος, που λάτρευαν τον Ελληνικό πολιτισμό και την φιλοσοφία.
Μετά το 193μ.Χ. άρχισε η παρακμή της Ρωμαϊκή αυτοκρατορίας, που θα οδηγούσε στην μεγάλη κρίση του 3ου αιώνα, όπου παραλίγο να καταρρεύσει η αυτοκρατορία. Τότε όμως εμφανίστηκε ο στρατηγός – αυτοκράτορας Αυρηλιανός, ο οποίος κέρδισε στρατιωτικά τους εχθρούς της αυτοκρατορίας και τερμάτισε την κρίση του 3ου αιώνα το 274μ.Χ. Μετά όμως το επόμενο έτος ο Αυρηλιανός δολοφονήθηκε και δεν πρόλαβε να εκστρατεύσει εναντίον των Περσών. Λίγα χρόνια αργότερα ξεκίνησε η περίοδος της Μετανάστευσης των λαών, όπου Γότθοι (Βησιγότθοι και Οστρογότθοι), Ερούλοι, Φράγκοι, Βάνδαλοι, λίγο αργότερα Ούννοι και άλλοι, έκαναν εισβολές στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Τότε έγιναν σημαντικές καταστροφές στα Βαλκάνια, στην Γαλατία και στην Ιβηρία, ενώ το αποκορύφωμα ήταν η πτώση και η λεηλασία της Ρώμης από τους Γότθους, του Αλάριχου το 410μ.Χ.
Μια νέα τομή στην Ελληνική ταυτότητα θα ήταν η αλλαγή της θρησκείας, καθώς ο Αρχαίος κόσμος, έφτανε στο τέλος του. Το ζήτημα της σχέσης των Ελλήνων με τον Χριστιανισμό, στον Αρχαίο κόσμο, είναι ιδιαίτερο και περίπλοκο. Ο Χριστιανισμός ενώ ιδρύθηκε μέσα στους Εβραίους, έχει κυρίως Ελληνιστικές καταβολές, ενώ ο Ιησούς από την Ναζαρέτ που έζησε τον 1ο αιώνα ήταν ο θεμελιωτής του. Μέχρι και σήμερα ακούγονται απόψεις και γνώμες, που βασίζονται ουσιαστικά στην διαφωνία του Μεγάλου Βασιλείου της Καισαρείας και του Φιλόσοφου Αυτοκράτορα Ιουλιανού, του γνωστού Παραβάτη. Καθώς από την μια ο Επίσκοπος, ρήτορας και φιλόσοφος Βασίλειος τόνισε ότι η Ελληνική φιλοσοφία και παιδεία έχει να δώσει πολλά καλά και ιδιαίτερα στοιχεία, και μπορεί να έχει σχέση με τον Χριστιανισμό. Αντίθετα ο Ιουλιανός, υποστήριξε ότι η Ελληνική παιδεία και φιλοσοφία είναι τελείως απέναντι με τον Χριστιανισμό, και έφτασε σε σημείο ώστε να βγάλει νόμο που απαγόρευε στους Χριστιανούς να διδάσκουν και να μελετούν την Κλασσική Παιδεία. Έτσι στην Αλεξάνδρεια και σε άλλες μεγάλες πόλεις, υπήρξαν εντάσεις και ορισμένες συγκρούσεις ανάμεσα σε Χριστιανούς, Παγανιστές και Εβραίους. Αυτό θα οδηγούσε στην σφαγή της Θεσσαλονίκης, στην δολοφονία της Υπατίας, στο κλείσιμο των Ολυμπιακών Αγώνων και στις συγκρούσεις οπαδών του Αρειανισμού και Ορθόδοξων μέσα στην Εκκλησία. Ενώ ο Κωνσταντίνος ο Α γνωστός ως Μέγας Κωνσταντίνος, έκανε την ανεξιθρησκεία, κατήργησε τις σταυρώσεις και τις μονομαχίες και σταμάτησε τους διωγμούς εναντίον των Χριστιανών. Φυσικά ευνοήθηκε η Εκκλησία και γενικότερα οι Χριστιανοί, καθώς αφενός ιδρύθηκε η Κωνσταντινούπολη και νέες Εκκλησίες, ενώ έγινε αφενός η Α Οικουμενική Σύνοδος και τα Χριστούγεννα γιορτάστηκαν για πρώτη φορά στης 25 Δεκεμβρίου. Επί αυτοκράτορα Θεοδοσίου έκλεισαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες, διάφοροι ναοί, περιορίστηκαν παγανιστικές λατρείες και ο Χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας το 380μ.Χ. Αυτά μέχρι και η δολοφονία της Υπατίας και το κλείσιμο της Ακαδημίας του Πλάτωνα το 476μ.Χ. ήταν αποτελέσματα πολιτικής σύγκρουσης και όχι πραγματικού θρησκευτικού διαλόγου. Προφανώς υπήρχαν φανατικοί οπαδοί του Αρείου και Χριστιανοί τότε, όπως και φανατισμένοι Παγανιστές και Εβραίοι. Καθώς ήταν μια εποχή που ο Αρχαίος κόσμος γενικότερα έφτανε στο τέλος του, και θα περνούσαμε στον πρώιμο για αρχή Μεσαίωνα.
Η πτώση της Ρώμης το 476μ.Χ. βρίσκει το Ελληνικό στοιχείο να ασπάζεται μέσω της γενικότερης πορείας τον Χριστιανισμό. Καθώς ο παγανισμός είχε ήδη προβλήματα από το 200μ.Χ. πολλοί όπως ο Αλάριχος και ο Αττίλας έκαναν τρομερές καταστροφές στα Βαλκάνια και στον Ελλαδικό χώρο, που μέσα σε αυτές ήταν ναοί και μνημεία των παγανιστικών λατρειών. Να σημειωθεί ότι και ο Ιουλιανός ταύτισε τότε την έννοια του Έλληνα με τον παγανιστή, ενώ ήθελε όχι μόνο την Αρχαία Ελληνική θρησκεία, αλλά την Ρωμαϊκή μαζί με τον Μιθραισμό (Περσική λατρεία), με μια ερμηνευτική προσέγγιση του Νεοπλατωνισμού. Οπότε δεν ήθελε ένα ‘’καθαρό’’ Αρχαίο Ελληνικό θρησκευτικό πλαίσιο, ακόμα και της περιόδου του Αλεξάνδρου.
Τέλος ο Ιερός Αυγουστίνος τότε έγινε ο πρώτος Δυτικός και Ευρωπαίος, καθώς γνώριζε Λατινικά και Ελληνικά, είχε Ελληνική παιδεία, μελετούσε Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία, ήταν Ρωμαίος πολίτης με τους Ρωμαϊκούς Νόμους και τέλος ήταν Χριστιανός. Οπότε την στιγμή που ο Χριστιανισμός έγινε κομμάτι της Ελληνικής και της Ρωμαϊκής ταυτότητας, ενώ πριν θεωρούνταν Ανατολική και Εβραϊκή δεισιδαιμονία για αρκετούς ανθρώπους, έγινε μια σημαντική δομή όχι μόνο θρησκευτική αλλά και φιλοσοφική και ηθική τόσο για το μέλλον του Ελληνισμού όσο και της Ευρώπης και της Δύσης.
Πηγές
Βιβλιογραφία
1) Η ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, Antony Spawforth, Εκδόσεις Πατάκης (2022)
2) Η Εποχή των κατακτήσεων, ο Ελληνικός Κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό 336π.Χ. – 138μ.Χ. Άγγελος Χανιώτης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (2021)
3) Ιστορία του Ελληνιστικού Κόσμου, Τσιμπουκίδης Δημήτρης, Εκδόσεις Παπαδήμας, 2010
4) Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, Θουκυδίδης, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, (2012)
5) Το Ελληνικό επίτευγμα, η Θεμελίωση του Δυτικού Κόσμου, Charles Freeman, Εκδόσεις Κέρδος (2004)
6) Ηροδότου Ιστορίες, Ηρόδοτος, Μέρος Α, National Geographic (2013)
7) Ηροδότου Ιστορίες, Ηρόδοτος, Μέρος Β, National Geographic (2013)
8) Αλέξανδρος Γ ο Μέγας, Δώδεκα ερωτήματα και κάποιες απορίες, Πίκουλας, Εκδόσεις Καλλιγράφος, 2019
9) Ιουλιανός Άπαντα Κατά Γαλιλαίων Α’ Επιστολές, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Εκδόσεις Ζήτρος (2012)
10) Μέγας Βασίλειος και Ελληνισμός κατά την πραγματεία του Μ. Βασιλείου «Προς τους Νέους», Νικόλαος Εμμ. Τζιράκης, Εκδόσεις Πατάκης (2004)
11) Οι Τρείς Ιεράρχες Η Συμβουλή τους στη Χριστιανική Ανθρωπιστική μόρφωση και αγωγή, Εκδόσεις Γρηγόρη (2022)
12) Υπήρξε ο Ιησούς; Η ιστορική διαφωνία για τον Ιησού από την Ναζαρέτ, Barth Ehrman, 2012
