Με την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Οθωμανούς Τούρκους το 1453μ.Χ. αλλά και την κατάκτηση της Πελοποννήσου και της Τραπεζούντας μέχρι το 1462μ.Χ. ξεκίνησε την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Η περίοδος αυτή ήταν κατά μέσο όρο 370 χρόνια, δηλαδή τα λεγόμενα 400 χρόνια στον Ελλαδικό χώρο. Δεν ήταν σε όλες τις περιοχές έτσι, η Πελοπόννησος ήταν 260 χρόνια, σε άλλα μέρη ήταν 100 χρόνια, στο Σούλι, στην Μάνη και στα Σφακιά δεν ήταν καθόλου, όπως και τα Επτάνησα (εξαίρεση μερικά χρόνια η Κεφαλονιά).
Ενώ στην Μακεδονία, Δυτική Θράκη και Θεσσαλία ήταν 500 περίπου χρόνια. Η Κρήτη ήταν από το 1669 έπεσε στους Τούρκους, η Κύπρος από το 1571 και η Ρόδος από το 1522. Όπως και να έχει από την στιγμή που έπεσε το Ελληνικό στοιχείο στους Οθωμανούς, υπήρξαν αντιδράσεις και εξεγέρσεις τοπικού και γενικότερου ακόμα χαρακτήρα. Από τους Μανιάτες, τους Σουλιώτες, τις εξεγέρσεις στην Ρόδο, στα Τρίκαλα, στην Ήπειρο και στην Πελοπόννησο. Υπήρξαν πάνω από 100 εξεγέρσεις – επαναστάσεις και τουλάχιστον 16 επαναστατικά κινήματα. Το πιο χαρακτηριστικό ήταν στον 18ο αιώνα, η επανάσταση του 1770, που όπως έμεινε γνωστή ως Ορλωφικά. Εκεί υπήρξε ταυτόχρονη επαναστατική δράση, τόσο στην Θεσσαλία, στην Ήπειρο, στην Στερεά Ελλάδα μέχρι και την Πελοπόννησο. Παρατηρούμε ότι δεν έγινε επανάσταση μόνο το 1821, ή το 1810, αλλά από το 1460 μέχρι και το 1800, και υπήρχε στην συνείδηση του Ελληνικού πληθυσμού, ότι οι Οθωμανοί Τούρκοι είναι κατακτητές και μια μέρα θα ελευθερωθούν. Για αυτό αφενός υπήρχε αυτή η αντίδραση του Ελληνικού στοιχείου και αφετέρου τόσο η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία, όσο και οι Έλληνες Φαναριώτες, έμποροι και προύχοντες είχαν διεισδύσει σε όλη την Οθωμανική αυτοκρατορία.
Δεν είναι τυχαίο το εξής φαινόμενο από την εμφάνιση ακόμα των Οθωμανών, γινόταν το εξής. Υπήρχαν οι Έλληνες που ασπάστηκαν το Ισλάμ είτε δια της βίας, είτε με την θέληση τους, και από την άλλη οι Έλληνες που έμεναν Χριστιανοί παρά τις πιέσεις και τις διώξεις. Υπάρχουν αρκετά παραδείγματα και της μιας και της άλλης πλευράς. Συγκεκριμένα είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε τους Γενίτσαρους που έπαιρναν από μωρά ή μικρά παιδιά και τους έκαναν Μουσουλμάνους φανατικούς, και είτε ήταν στο σώμα των Γενίτσαρων είτε σε σημαντικές διοικητικές θέσεις της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Παράδειγμα ήταν ο Κιοσέ Μιχάλ, που ήταν Έλληνας και πήγε με την θέληση του, έγινε Μουσουλμάνος και το δεξί χέρι του Οθμάν του Α, που τότε ιδρύθηκε η Οθωμανική Δυναστεία. Και από την άλλη ο Βεζίρης Ιμπραήμ Πασάς από την Πάργα, που ήταν Γενίτσαρος καθώς τον πήραν από μικρό παιδί, και αποτέλεσε το δεξί χέρι του Σουλειμάν του Μεγαλοπρεπούς. Από την άλλη υπήρχαν οι Οικουμενικοί Πατριάρχες και Φαναριώτες, οι οποίοι δεν έγιναν ποτέ Μουσουλμάνοι. Aλλά είχαν μια συνεργασία είτε μέχρι ένα σημείο για την επιβίωση τους, είτε και για τα δικά τους συμφέροντα και τις θέσεις του, με την Οθωμανική Πύλη (δηλαδή τον Σουλτάνο και όλους τους υψηλούς Οθωμανούς αξιωματούχους).
Οπότε στην Τουρκοκρατία ήταν ήρεμα τα πράγματα ή όχι; Γενικά δεν ήταν ήρεμα, καθώς οι Έλληνες πλήρωναν φόρο για την γη και μεγαλύτερο φόρο για το εμπόριο. Επίσης οι Έλληνες όπως και άλλοι Χριστιανοί πλήρωναν τον Ισλαμικό κεφαλικό φόρο, τον οποίο πλήρωναν όλοι οι μη Μουσουλμάνοι της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Μάλιστα έπρεπε οι Έλληνες όπως και οι υπόλοιποι Χριστιανοί να έχουν μαζί τους την απόδειξη ότι πλήρωσαν τον Ισλαμικό κεφαλικό φόρο, αλλιώς υπήρχε κίνδυνος άμεσης φυλάκισης. Σε περίπτωση που δεν έδινε ή δεν είχε να πληρώσει τον φόρο, τότε ο Οθωμανός Τούρκος είχε κάθε νόμιμο δικαίωμα κατάσχεσης της όποιας περιουσίας. Αν ο Χριστιανός ζητούσε πίστωση χρόνου τότε ο Οθωμανός του ζητούσε να γίνει Μουσουλμάνος αλλιώς έμπαινε φυλακή, και σε αρκετές περιπτώσεις ακολουθούσε ο θάνατος. Ακόμα και όταν οι Έλληνες τηρούσαν τους Οθωμανικούς νόμους και πλήρωναν τους φόρους, οι Τούρκοι είχαν δικαίωμα στρατολόγησης κατ’ επιλογή μικρών αγοριών από Έλληνες Χριστιανούς (αυτό το έκαναν και σε άλλους Χριστιανούς, όπως Αρμένιοι, Σέρβοι κ.α.). Επιπρόσθετα οι Τούρκοι μπορούσαν να πάρουν κορίτσια από Ελληνικές οικογένειες, και τις είχαν είτε ως δούλες, είτε τις πιο όμορφες ως παλλακίδες σε χαρέμια.
Από την άλλη, λόγο ότι οι Έλληνες ήταν ικανοί έμποροι και αποτελούσαν και μια ‘’δεξαμενή’’ για τους Τούρκους για τον στρατό, τα αξιώματα μέχρι και τα χαρέμια. Έφτασαν να δώσουν όντως κάποια προνόμια κατά τον 17ο αιώνα και μετά κυρίως. Όμως δεν ήταν κατοχυρωμένα νομικά δικαιώματα, αλλά προνόμια. Πράγμα που σημαίνει ότι θα μπορούσε ένας Πασάς στην περιοχή του, να τα πάρει πίσω αν το έκρινε ακόμα και να μην υπήρχε λόγος. Αυτοί που ωφελήθηκαν από τα προνόμια στους Έλληνες, ήταν οι Φαναριώτες, οι έμποροι και η Ορθόδοξη Εκκλησία. Η πλειοψηφία των Ελλήνων, που είχαν μικρή ή και ελάχιστη περιουσία, και είχαν ασχολία με την γη, τα ζώα και την θάλασσα, είχαν μεγάλη καταπίεση και προνόμια δεν τους άγγιζαν.
Μετά το 1683 όπου οι Οθωμανοί έχασαν στην Βιέννη για δεύτερη φορά και δεν είχαν επεκταθεί και άλλο, προέκυψε το ζήτημα, μήπως είναι πιο κοντά η ελπίδα μιας πετυχημένης επανάστασης. Χαρακτηριστικές ήταν αντιδράσεις Ελληνικού πληθυσμού στην Μακεδονία, μέχρι την Πελοπόννησο, την Ήπειρο και την Κύπρο, στο παιδομάζωμα και την φορολογία. Οι αντιδράσεις των Τούρκων, ήταν φυλακίσεις, βασανιστήρια και τοπικές σφαγές. Από τον 18ο αιώνα ξεκίνησε ουσιαστικά ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ξεκίνησε ξανά οι δύο πλευρές για την ταυτότητα του Ελληνισμού. Από την μια είχαμε εκπροσώπους και σχετικές προσωπικότητες που ήταν υπέρ του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και ειδικά των Γάλλων Διαφωτιστών, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής και ο Ρήγας Φεραίος, που ήταν υπέρ των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης. Και από την άλλη είχαμε τον Ανθέμιο Βούλγαρη και τον Κοσμά τον Αιτωλό, όπου εστίαζαν μεν στην παιδεία, την μόρφωση αλλά δεν ήταν τόσο υπέρ της Γαλλικής Επανάστασης. Οπότε από τότε ξεκίνησε η κουβέντα πως εφόσον πετύχει ένας ξεσηκωμός των Ελλήνων, αν θα είναι από την Βυζαντινή παράδοση με σύγχρονες δομές κράτους και θεσμούς ή αν θα είναι από τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό με τον ορθολογισμό και την σταδιακή εκκοσμίκευση.
Το 1813 στην Οδησσό της τότε Ρωσικής αυτοκρατορίας, δημιουργείται η Φιλική Εταιρεία ενώ το 1814 στην Βιέννη δημιουργείται από τον Άνθιμο Βούλγαρη και τον Ιωάννη Καποδίστρια, η Φιλόμουσος Εταιρεία. Οπότε έγιναν δύο πολύ σημαντικές κινήσεις που θα οδηγούσαν στο 1821, ενώ ο Καποδίστριας αποτέλεσε έναν βασικό παράγοντα στο δίκτυο της Φιλικής Εταιρείας που δεν διώχθηκε στην Ρωσία, όπου ο Καποδίστριας από το 1815 ήταν Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας και το δεξί χέρι του Τσάρου Αλέξανδρου του Α. Ταυτόχρονα στο Συνέδριο της Βιέννης ο Καποδίστριας έθεσε το Ελληνικό ζήτημα για πρώτη φορά, βάζοντας το σε ένα Ευρωπαϊκό πλαίσιο σε σχέση με το ευρύτερο Ανατολικό τότε ζήτημα. Με το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης, ξεκίνησαν εξ αρχής 3 τάσεις, αυτοί που πίστευαν ότι η Αγγλία θα βοηθήσει και θα εγγυηθεί, όπως ο Μαυροκορδάτος. Αυτοί οι οποίοι ήταν με το Γαλλικό Κόμμα, όπως ο Κωλέτης και ο Κοραής και το λεγόμενο Ρωσικό Κόμμα που ήταν ο Κολοκοτρώνης και ο Γεώργιος Γλαράκης. Από την μια βλέπουμε ότι υπήρχαν αυτοί που έβλεπαν ότι με τους Άγγλους και τους Γάλλους, γιατί είμαστε μέρος της Δύσης και με τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό και την Μεγάλη Ιδέα. Από την άλλη με την Ρωσία, λόγο της Ορθοδοξίας, της Βυζαντινής παράδοσης και ότι είμαστε ουσιαστικά Ανατολή.
Μέχρι και σήμερα υπάρχει η επιρροή ότι είμαστε Δυτικοί με Ανατολικές συνήθειες ή Ανατολίτες με ένα Δυτικό προφίλ. Όπως και να έχει στην εξέλιξη του Ελλαδικού Κράτους μέχρι και το 1922 η Ελλάδα ήταν με την Μεγάλη Ιδέα και έφτασε κοντά στον σκοπό της Επανάστασης του 1821. Ο διαχωρισμός με πιο πολύ Δύση ή Ανατολή, φάνηκε και στον Μεσοπόλεμο όπου δημιουργήθηκε το ΚΚΕ που ήταν υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης, ενώ ο Βενιζέλος και οι Βασιλικοί (από το 1923 και μετά οι Βασιλικοί) ήταν υπέρ της Βρετανικής αυτοκρατορίας. Είδαμε ότι αυτό θα οδηγούσε τόσο στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου του Μεταξά όσο και μετά στην Κατοχή, τον Κατοχικό Εμφύλιο και στο τέλος στον Συμμοριτοπόλεμο (1946 – 1949). Μετά τον 1950 δεν σταμάτησε ο άτυπος ‘’Εμφύλιος’’ μιας και τότε ήταν η περίοδο του Ψυχρού Πολέμου μέχρι και το 1991. Υπήρξαν οι μεν που δεν ήθελαν την τότε ΕΟΚ και το ΠΑΣΟΚ είχε βγει την δεκαετία του 1980 και με το σύνθημα ‘’ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο’’ Ενώ από την άλλη η ΝΔ έλεγε ότι είναι υπέρ της ΕΟΚ, του ΝΑΤΟ και ότι η Ελλάδα ανήκει στην Δύση.
Βλέποντας μέχρι και το 2026, προσωπικότητες είτε φιλελεύθερες, είτε Μαρξιστικές, είτε συντηρητικές, είτε προοδευτικές, είναι είτε πιο πολύ με την Βυζαντινή παράδοση ή πιο πολύ Ανατολικά (όχι Ε.Ε. ΝΑΤΟ κατά του διαχωρισμού Κράτους Εκκλησίας ή και αστικό Δυτικό Κράτος), είτε με Δύση και την εκκοσμίκευση (μαζί με Ε.Ε. ΝΑΤΟ, να γίνει διαχωρισμός Κράτους Εκκλησίας, πρόοδος μόνο με σύγχρονη μοντέρνα Ευρώπη). Οπότε η Ελληνική ταυτότητα είναι με την Ελληνική γλώσσα, ιστορία και τις παραδόσεις, αλλά υπάρχει διαφωνία για την Βυζαντινή προέλευση σχετικά με τον Χριστιανισμό και κατά πόσο είμαστε όντως Δυτικοί. Και για την ομογενοποίηση που θεωρείται ακραίος εθνικισμός από κάποιους και από την άλλη πλευρά είναι ζήτημα εθνικής επιβίωσης από αλλοδαπούς πληθυσμούς που δεν γίνεται να αφομοιωθούν.
Βιβλιογραφία
1) Η ιστορία των νέων Ελλήνων, Από το 1400 έως το 1820, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείο της Εστίας (2014)
2) Η Συμβολή του Κλήρου στους Αγώνες Ελευθερίας του Ελληνισμού Τουρκοκρατία, Δημήτρης Κ. Αγγέλης, Εκδόσεις 24 Γράμματα (2024)
3) Πόσο Ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο βυζαντινοί οι Νέο Έλληνες; Ελένη Γλυκατζή Αρβελέρ, Εκδόσεις Gutemberg (2016)
4) Μεγάλη Ιδέα (1844 – 1922), Από τους Εθνικούς Μύθους στη Φωτιά της Σμύρνης, Σπύρος Αλεξίου, Εκδόσεις Τόπος (2022)
5) Νεότερη Ελλάδα Από τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας μέχρι τις ημέρα μας, Thomas W. Gallat, Εκδόσεις Πεδίο (2017)
