Μεταβυζαντινές τοιχογραφίες από το δυτικό Ζαγόρι και αλλού

Η διδακτορική διατριβή του Ιωάννη Π. Χουλιαρά, Η εντοίχια θρησκευτική ζωγραφική του 16ου και 17ου αιώνα στο δυτικό Ζαγόρι (Ιωάννινα 2006), προσφέρει μία εξαιρετική πινακοθήκη της μεταβυζαντινής λαϊκής αγιογραφίας κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας.

Όπως γράφει ο Ι. Χουλιαράς (σελ. 9-11):

Μετά την οθωμανική κατάκτηση οι κάτοικοι του Δυτικού Ζαγορίου, ακολουθώντας το παράδειγμα του Κεντρικού18, συνάπτουν συνθήκη με τη Βαλιδέ σουλτάνα και οργανώνονται σε αυτόνομη επαρχία με έδρα το Πάπιγκο. Η περιοχή είχε δική της πολιτική και δικαστική αρχή που έδρευε στο Μέγα Μαχαλά Παπίγκου, ο οποίος υπήρξε η άτυπη πρωτεύουσα και το μεγαλύτερο χωριό του Δυτικού Ζαγορίου. Το 17ο αιώνα δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την αυτοδιοίκηση ολόκληρης της περιοχής και συστήνεται το «Κοινό» ή «Βιλαέτι» του Ζαγορίου ανάμεσα στα έτη 1681-1684. Με τη δημιουργία της ομοσπονδίας παύει η αυτονομία του δυτικού τμήματος, οπότε μαζί με το ανατολικό τμήμα συνενώνονται με το κεντρικό. Όλο αυτό το διάστημα τα προνόμια που απολαμβάνει το Ζαγόρι είναι σημαντικά και διατηρούνται μέχρι το 1868, που διαλύεται η ομοσπονδία.

Η διαίρεση του Ζαγορίου σε Δυτικό, Κεντρικό και Ανατολικό δεν είναι τυχαία, αλλά αποτέλεσμα γεωγραφικών, κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών. Οι τρεις περιοχές οριοθετούνται από ποτάμια, ορεινούς όγκους και δάση, ενώ διαφέρει και η σύσταση του εδάφους. Στο Δυτικό Ζαγόρι κυρίαρχη κοινωνική ομάδα είναι η «ντόπια» ελληνόφωνη, σε αντίθεση με το Ανατολικό που κυριαρχείται από βλαχόφωνες ομάδες Σαρακατσάνων και Βλάχων. Η οικονομία του Δυτικού Ζαγορίου βασίζεται στην κτηνοτροφία, του Κεντρικού στη γεωργία και του Ανατολικού στα πλούσια δάση. Από το 16ο αιώνα και ιδιαίτερα το 17ο παρατηρείται έντονη ανοικοδόμηση στην περιοχή, προϊόν ίσως των μεγάλων μετακινήσεων πληθυσμών που έχουν σαν αποτέλεσμα την εγκατάλειψη πολλών χωριών και τη μετοικεσία σε νέα. Κατά τους αιώνες αυτούς τα χωριά λαμβάνουν τη σημερινή τους μορφή και εμφανίζονται και τα πρώτα μεγάλα εκκλησιαστικά μνημεία.