Τον ακούσαμε ποτέ τον Γεώργιο Ερμώνυμο ή Χαριτώνυμο, τον Σπαρτιάτη του 15ου αιώνα, πρώτο δάσκαλο των ελληνικών στην Γαλλία, μαθητή του Πλήθωνα, μεταφραστή του Ησίοδου, Πίνδαρου, Αισχύλου, Πλούταρχου, Θουκυδίδη κ.α.;
Chrysoloras (@Alyunan00 – X) 14/07/2026
Αυτά γράφει, μεταξύ άλλων στον Επιτάφιό στη μνήμη της Αἰκατερίνας Παλαιολογίνας, συζύγου του τελευταίου δεσπότη του Μοριά, του ανεπαρκούς Θωμά Παλαιολόγου. Απευθυνόμενος στους συμπατριώτες του (το πρωτότυπο κείμενο παρακάτω):
“Το να υφίστασθε τέτοια και τόσα δεινά είναι βέβαια λυπηρό, αλλά όχι παράξενο, είναι ανθρώπινο. Πολλοί άλλωστε, τόσο σήμερα όσο και πριν από εμάς και τολμώ να πω και μετά από εμάς, άλλοι έχουν ήδη υποστεί μεγαλύτερα και χειρότερα από αυτά, άλλοι τα υποφέρουν τώρα και άλλοι θα τα υποστούν στο μέλλον. Οι άνθρωποι παθαίνουν τέτοιες δυστυχίες ο ένας από τον άλλον και όλοι από όλους, εξαιτίας της αφροσύνης, της αδιαφορίας για όσα πρέπει να γίνουν και, πριν απ’ όλα, της ανυπακοής προς τον Θεό και των παθών αυτού του είδους, που γεννούν τέτοιες συμφορές. Ωστόσο, ακόμη κι όταν πάσχουμε τέτοια δεινά, δεν πρέπει να απελπιζόμαστε, ούτε και στις έσχατες συμφορές. Γιατί ταλαιπωρούμαστε για πολύ, ώστε να θυμόμαστε για πολύ και θυμούμενοι, να μην πέφτουμε πάντοτε με τη θέλησή μας στα ίδια σφάλματα.
Γι’ αυτό λοιπόν, αν δεν το κάναμε νωρίτερα, τουλάχιστον τώρα, αφού απορρίψουμε κάθε αφροσύνη και κάθε παραλογισμό μας, ας αναγνωρίσουμε ποιοι ήμασταν άλλοτε και ποιοι έχουμε πλέον γίνει και αφού εξετάσουμε τόσο προσωπικά όσο και συλλογικά τις αιτίες όλων αυτών, ας αλλάξουμε κάθε πράξη που φέρνει φθορά και όλεθρο. Ας διορθώσουμε επίσης όσα ο καθένας μας έχει αμαρτήσει απέναντι στον Θεό, είτε είναι ένα είτε πολλά, αν είναι ένα, γιατί η διόρθωση του ενός είναι εύκολη, αν είναι πολλά, γιατί και των πολλών η θεραπεία είναι εύκολη, αρκεί να το θελήσουμε, δύσκολη είναι, για να το πω έτσι, μόνο η αδιόρθωτη επιμονή. Έτσι τα δύσκολά μας θα μεταβληθούν αμέσως και τα πράγματα θα οδηγηθούν προς το καλύτερο. Γιατί, όπως λέγεται, στον Θεό όλα είναι δυνατά.
Αν όμως επιμείνουμε στα ίδια, τότε και είναι δύσκολο αυτό που θέλω να σας πω, αλλά αληθινό, φοβάμαι μήπως πάθουμε πολύ χειρότερα από αυτά. Γιατί κάθε πράξη και κάθε τρόπος ζωής έχει το δικό του φυσικό επακόλουθο. Και όποιον τρόπο ζωής ακολουθεί ο καθένας, τέτοιου αποτελέσματος τυγχάνει.
Η φρόνηση γεννά την ευβουλία, η ευβουλία την ευπραξία, η ευπραξία την ευτυχία, και η ευτυχία γεννά όλα τα αγαθά. Αυτές λοιπόν τις αρετές ας κρατήσουμε κι εμείς. Γιατί αυτές μεγαλώνουν τους ανθρώπους και τους λαούς. Έτσι μια μικρή πόλη γίνεται μεγάλη και μια μεγάλη πόλη διατηρείται. Όταν υπάρχουν αυτά, ακολουθούν αμέσως όλα τα αγαθά, όπως, όταν λείπουν, ακολουθούν τα χειρότερα. Χρειαζόμαστε λοιπόν ομόνοια. Δεν χρειάζονται πολλά λόγια.
Χρειαζόμαστε ευβουλία, χρειαζόμαστε αγαθή σπουδή, χρειαζόμαστε αλλαγή των προηγούμενων πράξεών μας, οι οποίες μας γκρέμισαν στη σημερινή κατάσταση που βλέπετε. Και πάνω απ’ όλα χρειαζόμαστε τον Θεό, χωρίς τον οποίο τίποτε καλό δεν μπορεί να γίνει.“
Αρχικό κείμενο:
Τὸ μὲν τοιαῦθ’ ὑμᾶς καὶ τοσαῦθ’ ὑφίστασθαι τὰ δεινὰ λυπηρὸν μέν, οὐ θαυμαστὸν δέ· ἀνθρώπινον γάρ· καὶ πολλοὶ πολλάκις νῦν τε καὶ πρὸ ἡμῶν, θαρρῶ δὲ λέγειν καὶ μεθ’ ἡμᾶς μείζω τε καὶ χείρω τούτων οἱ μὲν ὑπέστησαν ἤδη, οἱ δὲ καὶ ὑφίστανται νῦν, οἱ δὲ καὶ ἐσέπειτα ὑποστήσονται ἄλλοι παρ’ ἄλλων καὶ πάντες ὑφ’ ἁπάντων, ἀβουλίας τε καὶ τῆς τῶν πρακτέων ὀλιγωρίας καὶ πρό γε τούτων τῆς πρὸς τὸν θεὸν ἀνηκοΐας καὶ τῶν τοιῶνδε παθῶν, τὰ τοιαῦτα δυστυχήματα τοῖς ἀνθρώποις γεννώντων·
πλήν γε δὴ καίτοι καὶ τοιαῦτα πάσχοντας, ἀπογινώσκειν ὅμως ἡμᾶς οὐδὲ ἐν ταῖς ἐσχάταις χρὴ συμφοραῖς. Ταλαιπωροῦμεν γὰρ ἐπὶ πολύ, ἵνα καὶ μεμνώμεθά γε ἐπὶ πολύ, μεμνημένοι δὲ μὴ τοῖς αὐτοῖς ἑκόντες ἀεὶ περιπίπτωμεν.
Τοιγαροῦν εἰ καὶ μὴ πρότερον, ἀλλὰ νῦν πᾶσαν μὲν ἀβουλίαν, πᾶσαν δὲ ἀτοπίαν ἑαυτῶν ἀπορρίψαντες, ἐπιγνῶμεν μὲν οἷοι πρότερον ὄντες ὁποῖοι νῦν ἤδη γεγόναμεν καὶ τὰ τούτων πάντων αἴτια καθ’ ἑαυτοὺς καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῶς ἀνακρίναντες, μεταβάλωμεν μὲν πᾶσαν φθοροποιὸν πρᾶξίν τε καὶ ὀλεθρίαν, ἐπιδιορθωσώμεθα δὲ εἴ τι πρὸς τὸ θεῖον ἢ ἓν ἢ πολλὰ ἑκάστῳ ἡμῖν ἐξημάρτηται, εἰ μὲν ἕν, ὅτι τοῦ ἑνὸς ῥᾳδία ἐστὶν ἡ διόρθωσις, εἰ δὲ πολλά, ὅτι καὶ τῶν πολλῶν ῥᾳδία μὲν ἡμῶν βουλομένων ἢ ἴασις, βαρεῖα δὲ ἡ ἵν’ οὕτως εἴπω ἀδιορθωσία. Μεταβληθείη μὲν ἡμῖν αὐτίκα τὰ δυσχερῆ, ἐπὶ τὸ βέλτιον δὲ τὰ πράγματ’ ἀχθείη. Πάντα γὰρ τῷ θεῷ φασι δυνατά.
Ἂν δ’ ἐπιμένωμεν τοῖς αὐτοῖς, καὶ δυσχερὲς μὲν ὅπερ ὑμῖν εἰπεῖν βούλομαι, ἀληθὲς δέ, δέδοικα μὴ καὶ πολλῷ τούτων χείρω πεισόμεθα. Ἑκάστῳ γὰρ πράγματι καὶ ἑκάστῳ ἐπιτηδεύματι καὶ ἴδιον καὶ φυσικὸν παρακολούθημα ἕπεται, καὶ οἷον ἕκαστος ἐπιτήδευμα μέτεισι, τοιούτου καὶ τοῦ παρακολουθήματος ἐπιτυγχάνει.
Φρόνησις μὲν οὖν εὐβουλίαν γεννᾷ, εὐβουλία δ’ εὐπραξίαν, εὐπραξία δ’ εὐτυχίαν, εὐτυχία δὲ πάντα φύει τἀγαθά. Τούτων οὖν καὶ ἡμεῖς ἐχώμεθα. Ταῦτα γὰρ τοὺς ἀνθρώπους ἐπαύξει. Οὕτω μικρὰ πόλις μεγάλη γίνεται καὶ μεγάλη σώζεται. Τούτων παρόντων πάντ’ εὐθὺς συνέπεται τἀγαθά, ὥσπερ ἀπόντων τὰ χείριστα πάλιν συνέπεται.
Δεῖ δὴ οὖν ὁμονοίας. Μακρολογεῖν γὰρ οὐ δεῖ. Δεῖ δ’ εὐβουλίας· δεῖ δὲ σπουδῆς ἀγαθῆς· δεῖ δὲ μεταβλησίας τῶν πρὶν ἡμῶν πράξεων, αἳ ἡμᾶς ἐς τοσόνδε ὡς ὁρᾶτε νῦν ἐξεκρήμνισαν. Δεῖ δὲ πρὸ πάντων θεοῦ, οὗ χωρὶς οὐδὲν ἂν γένοιτο χρηστόν.
Συμπληρωματικά, κάποιες σχετικές σελίδες από την Ιστορία του Νέου Ελληνισμού του Απόστολου Βακαλόπουλου, τ.3. Για τις σκέψεις των Ελλήνων τα χρόνια αμέσως μετά την Άλωση:
