Το διακύβευμα των Ευρωεκλογών και το μέλλον της ΕΕ

γράφει ο Κωστούλας Ευάγγελος-Χρήστος, ΜΑ Βυζαντινή Ιστορία και Αρχαιολογία

Επειδή αύριο είναι μια πραγματικά κρίσιμη ημέρα για όλη την Ευρώπη, καλό είναι να θυμηθούμε μερικά πράγματα για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τους κινδύνους που διατρέχει.

Η Ευρώπη ως σύγχρονη πολιτική έννοια γεννήθηκε σε αντιδιαστολή με την Ρωσία κατά πρώτο λόγο, με την Αγγλία και την Αμερική κατά δεύτερο. Ήταν ο φόβος των κατεστραμμένων απο τον Β’ ΠΠ ευρωπαϊκών χωρών να υποστούν επίθεση από την Σοβιετική Ένωση ή εσωτερικές κομμουνιστικές εξεγέρσεις που έσπρωξε τα ευρωπαϊκά κράτη (στα οποία δεν μπήκε ο κόκκινος στρατός) να ζητήσουν οικονομική και στρατιωτική βοήθεια από τις ΗΠΑ. Από αυτά τα δύο αιτήματα γεννήθηκαν το σχέδιο Μάρσαλ (1947) και το ΝΑΤΟ (1949). Οι έξι βασικές ευρωπαϊκές χώρες που εντάχθηκαν στα δύο αυτά προγράμματα (Γαλλία, Ιταλία, Δυτική Γερμανία, Ολλανδία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο), αποτέλεσαν τον πυρήνα της ΕΟΚ (1958) με στόχο την οριστική ειρήνη στην Γηραιά Ήπειρο, μετά την συνειδητοποίηση της αδυναμίας τους να αμυνθούν σε έναν πολυμέτωπο πόλεμο με την ΕΣΣΔ, μεταξύ τους, καθώς και με τις αποικίες τους. Για πρώτη φορά από την εποχή του Καρλομάγνου, τα ευρωπαϊκά κράτη είχαν στόχο την αμοιβαία εξασφάλιση της ειρήνης και όχι τον μεταξύ τους ανταγωνισμό. Οι χώρες αυτές συνέστησαν ένα δυτικό ανάχωμα στην ρωσική και κομμουνιστική επιρροή, η οποία επιβλήθηκε με το ζόρι στις χώρες που απελευθέρωσε ο σοβιετικός στρατός, το λεγόμενο Ανατολικό Μπλοκ.

Οι ΗΠΑ επιθυμούσαν την οικονομική και πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης, και έσπρωξαν προς αυτήν την κατεύθυνση. καθώς εξασφάλιζε τον φιλοδυτικό προσανατολισμό των σημαντικότερων μέχρι τότε οικονομικών κέντρων του κόσμου, των οποίων η πιθανή μεταφορά στο σοβιετικό στρατόπεδο τυπικά ή άτυπα θα σήμαινε την επικράτηση των Ρώσων σε όλη την Ευρασία. Για πολλούς η ΕΕ είναι το παιδί των ΗΠΑ. Η Μεγάλη Βρετανία ήταν πάντοτε επιφυλακτική απέναντι στο εγχείρημα αυτό. Ήθελε πάντοτε μια ισορροπία στην Ήπειρο ώστε να μην κινδυνεύει από πιθανή εισβολή, αλλά δεν ήθελε να αναμιχθεί παραπάνω. Ο προσανατολισμός της Βρετανίας πάντοτε ήταν στον Ατλαντικό, στον Ινδικό και στην Μεσόγειο. Οι Βρετανοί εισήλθαν στο ευρωπαϊκό εγχείρημα πιο πολύ από τον φόβο του ανταγωνισμού, μήπως χάσουν την ειδική σχέση που είχαν με τις ΗΠΑ και τους αντικαταστήσει η ΕΟΚ. Μπήκαν με μισή καρδια, έμειναν με μισή καρδιά και βγήκαν μετά από ούτε μισό αιώνα. Είναι όμως χαρακτηριστική η σημασία της εισόδου της Βρετανίας στην ΕΟΚ το 1973. Είχε προηγηθεί την δεκαετία του 1960 η χαλάρωση της έντασης με την ΕΣΣΔ, και ο ισχυρός άνδρας της Ευρώπης, ο Γάλλος Πρόεδρος Ντε Γκωλ είχε ασπαστεί την γραμμή των καλών σχέσεων με την Σοβιετική Ένωση, και την διαφοροποίηση από τις ΗΠΑ σε πολλά ζητήματα, έτσι ώστε να αποκτήσει το δικό της γεωπολιτικό βάρος στην διεθνή σκηνή. Ο Ντε Γκωλ εμπόδιζε την είσοδο της Βρετανίας στην ΕΟΚ, θεωρώντας την δούρειο ίππο των Αμερικανών. Η ένταξη τελικά της Βρετανίας μετά την αλλαγή της εξουσίας στην Γαλλία επαναβεβαίωσε τον ευρωατλαντικό προσανατολισμό της Ευρώπης, με την Γαλλία και την Βρετανία να αποτελούν τους στυλοβάτες της.

Ωστόσο, η ΕΟΚ από την δεκαετία του 1970 άρχισε να αποτελεί όντως έναν διακριτό γεωπολιτικό πόλο, με διαφορετικές θέσεις από τις ΗΠΑ σε μια σειρά ζητημάτων, όπως το Μεσανατολικό. Στον πόλο αυτόν προσέβλεπαν για ενσωμάτωση οι Ισπανία, Ελλάδα, Πορτογαλία και Τουρκία, μετά την πτώση των δικτατοριών τους, σε μια προσπάθεια εσωτερικής σταθεροποίησης των πολιτευμάτων τους. Την ίδια πολιτική επέλεξαν να ακολουθήσουν και οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, όταν κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση την δεκαετία του 90, για την προστασία τους στην περίπτωση που επανεμφανιζόταν ο ρωσικός στρατός ως απειλή. Έτσι, σε τρεις επεκτάσεις (1995, 2004 και 2007) τα σύνορα της Ευρώπης συμπεριέλαβαν τόσο ανεξάρτητες χώρες του πρώην Ανατολικού Μπλοκ, αλλά και τις βαλτικές χώρες (πρώην τμήμα της ΕΣΣΔ), οι περισσότερες εκ των οποίων εντάχθηκαν και στο ΝΑΤΟ. Η πολιτική της γρήγορης αποδοχής νέων χωρών στην Ανατολή (κάτι που επιθυμούσαν και οι ΗΠΑ) ήταν συμβολή της επανενωμένης Γερμανίας, η οποία κατέστη ισχυρότερη οικονομικά χώρα της Ευρώπης μετά το 1990 και άρχισε να επιζητά την πρωτοκαθεδρία στα ευρωπαϊκά πράγματα, μέσα από συμμαχίες με τις νέες χώρες αλλά και μέσα από τον οικονομικό έλεγχο αυτής της τεράστιας αγοράς. Για να το πετύχει όμως αυτό η Γερμανία, αφενός εκμεταλλεύτηκε την θεσμική αναβάθμιση της ΕΟΚ σε Ευρωπαϊκή Ένωση με την Συνθήκη του Μάαστριχτ (1993), αφετέρου συνήψε μια άτυπη στρατηγική συμμαχία με την Ρωσία του Πούτιν, η οποία είδε ευνοϊκά την δυνατότητα διείσδυσης στα ευρωπαϊκά κράτη, και ακόμα περισσότερο διείδε την ευκαιρία να αντικαταστήσει την αμερικανική επιρροή με την δική της. Το ρωσικό φυσικό αέριο και η ρωσική αγορά έγιναν οι μοχλοί με την οποία αφενός η Γερμανία επέβαλε την οικονομική της κυριαρχία στην Ευρώπη, αφετέρου η Ρωσία κατάφερε να διεισδύσει οικονομικά και πολιτικά στις ευρωπαϊκές χώρες ξεχωριστά.

Θύματα της στρατηγικής αυτής σχέσης ήταν η Γεωργία και η Ουκρανία. Δύο χώρες πρώην μέλη της Σοβιετικής Ένωσης, που εξαρχής ασπάστηκαν έναν φιλοδυτικό και φιλοαμερικανικό προσανατολισμό γιατί ηξεραν ότι η Ρωσία θα επέστρεφε κάποια μέρα, αφού οι θέσεις τους (Καυκασος και Εύξεινος Πόντος) ήταν κλειδιά της ρωσικής γεωπολιτικής ασφαλείας από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου, και οι οικονομίες τους σε μεγάλο βαθμό ελέγχονταν από την Ρωσία. Η Γερμανία του Σρέντερ και της Μέρκελ κωλυσιέργησε στην αποδοχή τους στην Ευρώπη, σε αντίθεση με τις διαδικασίες εξπρές που ακολουθήθηκαν λ.χ. στις βαλτικές χώρες. Ως εκ τούτου, οι χώρες αυτές προσπάθησαν να ενταχθούν στο ΝΑΤΟ, πορεία που επίσης ανακόπηκε από την Γερμανία, με την Γαλλία του Σαρκοζί να σιγοντάρει. Η Ρωσία φρόντισε σταθερά στα χρόνια αυτά να εντείνει τις εθνοτικές διαμάχες εντός των κοινωνιών των δύο χωρών, και τις εκμεταλλεύτηκε γεωπολιτικά, προκειμένου να εισβάλει και κατακτήσει μέρος τους το 2008 και το 2014, θέτοντας τες με αυτόν τον τρόπο υπό την ομηρία της. Ήδη από το 2008 ο Πούτιν είχε αρχίσει να λέει δημόσια για την Ουκρανία ότι είναι τεχνητό κράτος (η ίδια Ουκρανία που από το 1945 διέθετε ξεχωριστή ψήφο στον ΟΗΕ, έστω και ως τμήμα της ΕΣΣΔ) και ότι πρέπει να γίνει κάποια διόρθωση συνόρων. Τελικά, η αδράνεια της Ευρώπη δημιούργησε αρνητική εικόνα τόσο στις χώρες που ήθελαν να ενταχθούν σε αυτή, όσο και στο εσωτερικό της. Με την οικονομική κρίση του 2009 και την άκαμπτη δημοσιονομική πολιτική που επέβαλε η Γερμανία, στην Ευρώπη άνθισε η εθνικιστική ακροδεξιά και ο ευρωσκεπτιστικός χώρος που επιθυμούσαν την διάλυση της Ευρώπης, σε πολλές περιπτώσεις χρηματοδοτούμενοι από την Ρωσία (είναι πάγια εξωτερική αρχή της Ρωσίας να απομονώνει τους θεωρούμενους ως αντιπάλους της στον ευρωπαϊκό χώρο). Η δε Βρετανία, αρνούμενη να γίνει οικονομικό υποχείριο της Γερμανίας, αποχώρησε μετά απο μια μακρόσυρτη διαπραγμάτευση, και επανασυνδέθηκε στενά με τις ΗΠΑ.

Η Γεωργία τελικά πέρασε επίσημα από τις αρχές της δεκαετίας του 2010 στα χέρια μιας ρωσόφιλης κυβέρνησης που την απομακρύνει αργά αλλά σταθερά από τον Δυτικό κόσμο, ενώ οι Ουκρανοί, μετά την ακύρωση της συμφωνίας σύνδεσης Ουκρανίας-ΕΕ που απέρριψε ο ρωσόφιλος Πρόεδρος Γιανουκόβιτς το 2013, βγήκαν στου δρόμους το 2013-2014. Μετά από μια πολύμηνη κρίση απεργιών και άγριας καταστολής που μεταφέρθηκε στο Κοινοβούλιο και πήρε τον χαρακτήρα μομφής για την διεφθαρμένη ουκρανική κυβερνηση, ο Γιανουκόβιτς έχασε την πλειοψηφια στο Κοινοβούλιο και διέφυγε από την χώρα την επόμενη, ενώ ο νέος προσωρινός πρόεδρος κίνησε την διαδικασία για νέες εκλογές. Ρωσοφιλα αυτονομιστικά κινήματα ξέσπασαν σε όλη την νοτιοανατολική Ουκρανία, τα οποία ο ουκρανικός στρατός και η εθνικιστική παραστρατιωτική οργάνωση “Τάγμα του Αζόφ” κατέστειλαν, εκτός από το Ντονμπας και την Κριμαία, όπου εισήλθε ρωσικός στρατός και επέβαλε την ρωσική πολιτική κυριαρχία. Με τις συμφωνίες του Μινσκ (2015), η Γαλλία και η Γερμανία έδρασαν ως εγγυητές μιας διαδικασίας διαλόγου Ρωσίας και Ουκρανίας για το μέλλον του Ντονμπας, που θεωρητικά θα ενσωματονόταν ξανά στην ουκρανική επικράτεια και θα οργάνωνε εκλογές με ουκρανικό νόμο. Με συνεχείς επιθέσεις από την μεριά των αποσχιστών (οι οποίοι κατέρριψαν και το δεύτερο περίφημο αεροπλάνο των Μαλαισιανών αερογραμμών), η διαδικασία αυτή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Αντίθετα, ο άτυπος πόλεμος συνεχίστηκε, καθώς η Ρωσία επιδίωκε διαρκή φθορά των φιλοδυτικών κυβερνήσεων Ποροσένκο και Ζελένσκι, μέχρις ότου ακολουθήσουν πορεία παρόμοια με αυτήν της Γεωργίας, δηλαδή σταδιακή επαναπρόσδεση στο ρωσικό στρατόπεδο. Στην Ουκρανία όμως, όπως και στην Πολωνία και στις βαλτικές χώρες, το ιστορικό παρελθόν ήταν πολύ βαρύτερο και η οικονομική εξάρτηση πολύ μικρότερη λόγω του πλούτου της. Όσο η ρωσική πίεση αυξανόταν, τόσο εντείνονταν οι προσπαθειες της Ουκρανίας να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ, αφού οι πόρτες της Ευρώπης ήταν κλειστές. Στο μεταξύ, μέσα στην πανδημία του κορωνοϊού (κατά την οποία η ρωσογενης αντιεμβολιαστική προπαγάνδα διαδιδόταν μέρα νύχτα), την οικονομική ύφεση και την ενεργειακή κρίση που ακολούθησαν, με την Αγγέλα Μέρκελ να παραδίδει την εξουσία σε μια φιλοδυτική κυβέρνηση, ο Πούτιν έκρινε ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή να κατακτήσει οριστικά την Ουκρανία, ή έστω, να πάρει όλα όσα θέλει να πάρει και να εγκαταστήσει μια ρωσόφιλη κυβέρνηση. Από τον Φεβρουάριο του 2021 ο ρωσικός στρατός συσσωρευόταν στα ρωσοουκρανικά σύνορα, αλλά η ρωσική κυβέρνηση ψευδόταν διαρκώς ότι δεν είχε κανένα στόχο να εισβάλει στην Ουκρανία. Ήθελε όμως εγγυήσεις αποτροπής της εισόδου της στο ΝΑΤΟ, τουτέστιν, την αλλαγή της κυβέρνησης της (παρότι ο Ζελένσκι εξελεγη Πρόεδρος με τις ψήφους των ρωσωφώνων Ουκρανών). Οι εγγύησεις παρασχέθηκαν επανειλημμένα από τις Γαλλία και Γερμανία στο διαστημα ενός χρόνου, αλλά παρόλα αυτά ο ρωσικός εισέβαλε στην Ουκρανία από παντού, ακόμα και από την Λευκορωσία τον Φερβουάριο του 2022. Έκτοτε, οι Ουκρανοί αγωνίζονται ηρωικά να σώσουν την χώρα τους από τον κατακτητή εδώ και δυόμιση χρόνια.

Που είμαστε οι Ευρωπαίοι σήμερα; Η Ουκρανία με τον πιο σκληρό τρόπο κατάλαβε τον βαθμό εξαρτησης και διάλυσης στον οποίο είχε περιέλθει η Ευρώπη μετά απο 20 χρόνια ρωσικής επιρροής και γερμανικής κυριαρχίας. Είναι σίγουρο οτι ο Ζελένσκι, αν ήξερε ότι η Ευρώπη θα τον άφηνε μόνο του, θα επέλεγε να συμβιβαστεί με καποιο τρόπο (αν και σε πολλα χρόνια απο σήμερα θα μπορουμε ξερουμε σε ποιον βαθμό ηταν εφικτός ένας τετοιος συμβιβασμός). Οι ΗΠΑ απέφυγαν να εμπλακουν οι ίδιες πολεμικά στην Ουκρανία, καθότι ηταν απολυτως αναμενομενο ότι θα ακολουθουσαν πυρηνικα πληγματα απο την Ρωσία σε μια τετοια περίπτωση, παρειχαν ομως μισθοφορους, εκπαιδευτες, πολεμικό υλικό και τεραστια οικονομική βοήθεια στην μαχόμενη Ουκρανία. Η Ευρωπη καθυστερησε αρκετα, και προκειμένου να εξασφαλιστεί η βοηθεια προς την Ουκρανία, διεξαγονται μέχρι σημερα πολιτικές μάχες στις ευρωπαϊκές χώρες μεταξύ των μερίδων που αποβλεπουν σε μια Ευρωπη ενιαία και ισχυρη, και αυτων που θελουν την διαλυση της και δρουν υπερ της Ρωσίας. Εσχάτως, η Γαλλία και η Γερμανία εκαναν το αποφασιστικό βήμα να υποστηριξουν δημόσια την Ουκρανία ότι μπορεί να χτυπαει ρωσικές στρατωτικες θεσεις, ως αμυνομενη. Χρέος μας είναι να βοηθήσουμε στις εκλογες τις φωνές αυτές. Η Ρωσια του Πουτιν δεν θα σταματήσει στην Ουκρανία και δεν θα ησυχάσει αν δεν καταστρέψει αυτό που λεγεται Ευρωπη. Η Τουρκία τριβει τα χέρια της σε αυτο το σενάριο, καθώς θα καταστει σημαντικός παιχτης σε μια αδυναμη Ευρώπη. Ο δε Πουτιν έχει δείξει εμπρακτως ποσο αδιαφορη έως και εχθρικη θεωρεί την Ελλάδα διαχρόνικα. Στρατηγικός του εταίρος ειναι η Τουρκία, οχι η Ελλάδα. Επικράτηση της Ρωσίας στην Ουκρανία θα σημάνει το ανοιγμα του κουτιου της Πανδώρας. Όλες οι χώρες που νιωθουν οτι τα συνορα τους ειναι στενα και πρεπει να κλεψουν γη απο τους γειτονες τους, θα ενθαρρυνθουν να το κανουν. Είναι χρέος μας, τόσο ως Ελλήνων, όσο και ως Ευρωπαίων, να εμποδίσουμε αυτήν την στροφή προς την καταστροφή. Αύριο που ψηφίζουμε, ψηφίζουμε συνειδητά κατά των δυνάμεων που μάχονται να καταστρεψουν την πηγή ειρήνης και ελευθερίας της Ευρώπης την τελευταια ογδοηκονταετία, την Ευρωπαϊκή Ένωση.