Το Βυζάντιο ήταν στην πραγματικότητα η αυτοκρατορία της Ρωμανίας ή αλλιώς της Κωνσταντινούπολης, όπου ξεκίνησε καθαρά Ρωμαϊκό εξελίχθηκε Ρωμαίο Ελληνικό, ανέβηκε και έγινε ισχυρό Ελληνορωμαϊκό και στην παρακμή και στο τέλος του έγινε Ελληνικό. Δηλαδή από τον Μέγα Κωνσταντίνο μέχρι και τον Θεοδόσιο τον Β ήταν η πρώτη περίοδο, μετά από τον Μαυρίκιο μέχρι τον Ηράκλειο ήταν η πρώτη εξέλιξη. Μετά τον Ηράκλειο μέχρι τον Βασίλειο Β τον Βουλγαροκτόνο έως και το 1071μ.Χ. που θα ξεκινήσει η σταδιακή παρακμή. Με τους Κομνηνούς και την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Σταυροφόρους το 1204μ.Χ. μέχρι τον Κωνσταντίνο ΙΑ Παλαιολόγο. Όμως πως μπορούμε να ξέρουμε ότι η Ελληνική ταυτότητα έχει σχέση με το Βυζάντιο; Δεν ήταν το Βυζάντιο μόνο μια θεοκρατική και ανορθολογική αυτοκρατορία; Καθώς έχει κατακριθεί από αρκετούς και πρώτη φορά τονίστηκε αυτό από το ρεύμα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.
Το βασικό ζήτημα είναι αυτό της σχέσης των Ελλήνων με τον Χριστιανισμό, στον Αρχαίο κόσμο, είναι ιδιαίτερο και περίπλοκο. Ο Χριστιανισμός ενώ ιδρύθηκε μέσα στους Εβραίους, έχει κυρίως Ελληνιστικές καταβολές, ενώ ο Ιησούς από την Ναζαρέτ που έζησε τον 1ο αιώνα ήταν ο θεμελιωτής του. Εκεί στην περιοχή της Παλαιστίνης αναπτύχθηκε η πρώτη Χριστιανική κοινότητα και ενώ ο Χριστιανισμός ξεκίνησε σε ένα Εβραϊκό πλαίσιο με Ελληνιστική ρίζα, εξαπλώθηκε με την Ελληνική γλώσσα και την έννοια της ισότητας των ανθρώπων απέναντι στον Θεό. Αυτή η έννοια ήταν τόσο επαναστατική, που μόνο ο φιλόσοφος Επίκουρος την είχε προσεγγίσει κάπως άμεσα, όταν υποστήριξε ότι οι γυναίκες και οι δούλοι, μπορούν να μάθουν φιλοσοφία και να αλλάξουν την ζωή τους. Έτσι σε ένα άλλο πλαίσιο από αυτό του Επίκουρου, ο Απόστολος Παύλος έγραψε ‘’Δεν υπάρχει Έλληνας ή Ιουδαίος… βάρβαρος, Σκύθης, δούλος ή ελεύθερος, όλοι είναι ίσοι απέναντι στον Θεό’’. Έτσι ο Παύλος έγραψε πρώτη φορά ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν την ίδια αξία απέναντι στον δημιουργό τους, έχουν πνευματική ισότητα, είναι καλό να έχουν και οικονομική ακόμα ισότητα. Και έτσι έχουν το δικαίωμα στην ζωή και στην αλήθεια του Θεού, αν θέλουν να επιλέξουν τον Χριστό.
Έτσι ο Χριστιανισμός έφτασε να έχει από 1.500.000 με 2.000.000 πιστούς το 250μ.Χ. στα 7.000.000 περίπου πιστούς κατά το 305μ.Χ. Τότε η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν 60.000.000 περίπου κάτοικοι, οπότε οι Χριστιανοί ήταν το 12% του πληθυσμού της αυτοκρατορίας. Η εξάπλωση του Χριστιανισμού σε αυτούς τους πιστούς, ενώ θεωρούνταν μια Ανατολική δεισιδαιμονία για τους Ρωμαίους καθώς υποστήριξαν ότι οι Χριστιανοί πίστευαν σε ένα εσταυρωμένο μάγο και οι πρώτοι αυτοί Χριστιανοί έκαναν αιμομιξίες, κανιβαλισμό και σκότωναν τα παιδιά τους. Αυτή η γενικότερη φήμη ακούγονταν γενικά στους Ρωμαίους μέσα στην αυτοκρατορία. Οι Ρωμαίοι περιόριζαν και καταδίωκαν τους Πρώτους Χριστιανούς από το 64μ.Χ. επί αυτοκράτορα Νέρωνα μέχρι και τον αυτοκράτορα Διοκλητιανό το 305μ.Χ. Το βασικό ζήτημα στους διωγμούς αυτούς, ήταν ότι οι Χριστιανοί δεν συμμετείχαν καθόλου στην λατρεία του αυτοκράτορα. Καθώς στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ο καθένας μπορούσε να λατρεύει τον Δία, τον Μίθρα, τον Σέραπι και άλλους θεούς, αρκεί να συμμετείχε στην λατρεία του αυτοκράτορα και να έκανε θυσίες προς τιμήν του. Αυτό το ζήτημα για τους Χριστιανούς είχε κατά βάση πολιτική αιτία και θρησκευτική αφορμή. Καθώς ήταν αμφισβήτηση του ρόλου του αυτοκράτορα ως του ανώτερου άρχοντα αλλά και ότι ο αυτοκράτορας ήταν ο Αρχιερέας της Ρωμαϊκή θρησκείας, οπότε είχε μια θρησκευτική πολιτική στην αυτοκρατορία που αφορούσε όλες τις θρησκείες που ήταν στην επικράτεια του.
Οπότε τότε αφού από το 49μ.Χ. έγινε η οριστική επίσημη διαφορά στον Χριστιανισμό και στον Ιουδαϊσμό καθώς από τότε μέχρι και σήμερα, όλοι οι μη Εβραίοι ή αλλιώς Εθνικοί τότε, ή από τα Έθνη, γίνονταν και ασπάζονται τον Χριστιανισμό. Οι Ρωμαίοι το αντιλήφθηκαν αυτό όταν κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ το 70μ.Χ. και είδαν ότι οι Χριστιανοί δεν βοήθησαν τους Εβραίους στην αντίσταση τους κατά των Ρωμαίων. Μέχρι και το 100μ.Χ. θα εμφανιστεί ο όρος Χριστιανός στην Αντιόχεια ενώ οι Χριστιανοί αριθμούσαν 30.000 με περίπου μέχρι 50.000 πιστούς. Μέχρι τότε είχαν ιδρυθεί ήδη οι πρώτες μεγάλες Χριστιανικές Κοινότητες (Ιερουσαλήμ, Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια και η Καρχηδόνα) που υπήρχαν και μικρότερες που ήταν σημαντικές (Κόρινθος, Έφεσος, και άλλες). Μέσα σε αυτούς υπήρχαν και Έλληνες, όπως ο Ιουστίνος ο Φιλόσοφος, ο Κλήμης της Αλεξάνδρειας, και άλλοι που ήταν φιλόσοφοι και μορφωμένοι και είχαν ασπαστεί πλέον τον Χριστιανισμό. Η εξάπλωση του Χριστιανισμού τους πρώτους αιώνες μέχρι και το 360μ.Χ. έγινε μέσω της Ελληνικής γλώσσας που γράφτηκε η Καινή Διαθήκη, ότι δούλοι, φτωχοί και γυναίκες τον ασπάστηκαν. Δεν είναι τυχαίοι η έκρηξη της αύξησης του Χριστιανισμού επί Μεγάλου Κωνσταντίνου, από το 324μ.Χ. μέχρι και το 336μ.Χ. διπλασιάστηκαν περίπου οι Χριστιανοί, φτάνοντας τα 12.000.000 περίπου, καθώς τότε γιορτάστηκαν πρώτη φορά τα Χριστούγεννα στις 25 Δεκεμβρίου, ενώ σταμάτησαν οι διωγμοί και καταργήθηκαν οι σταυρώσεις. Μέχρι και το 380μ.Χ. όπου ο Θεοδόσιος ο Α έκανε επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας τον Χριστιανισμός, έφτασε πάνω από το 1/3 των κατοίκων να είναι Χριστιανοί. Υπήρχε βέβαια το ζήτημα του Αρειανισμού, και συγκρούσεις μέσα στην Εκκλησία, όμως και συγκρούσεις με Παγανιστές και Εβραίους. Ήταν μια δύσκολη και σκληρή περίοδος, δεδομένου των Εμφυλίων πολέμων των Ρωμαίων και των εισβολών, των Γότθων, Ερούλων, Βανδάλων, Ούννων, Σαξόνων και πολλών άλλων. Όπου σε αυτές τις εισβολές, θύματα σφαγών ήταν Χριστιανοί, Παγανιστές μέχρι και Εβραίοι.
Η αλλαγή της θρησκείας στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία από ένα σημείο και μετά ήταν θέμα της Ρωμαικής θρησκευτικής πολιτικής, όπου οι αυτοκράτορες όπως ο Κωνσταντίνος και ο Θεοδόσιος είδαν ότι το ‘’νέο’’ είχε μπει στον στρατό, στους άρχοντες μέχρι και τους εμπόρους, πέρα από τους δούλους, τους φτωχούς και άλλους. Οπότε μέσα σε αυτόν τον κόσμο, βρέθηκε ο Ελληνισμός με τον Χριστιανισμό από τους πρώτους αιώνες και έγινε η αλλαγή της θρησκείας τόσο μια αποδοχή για κάτι νέο με την ελπίδα της Ανάστασης και την ισότητα όλων των ανθρώπων, όσο και με την πίεση από την αυτοκρατορική θρησκευτική πολιτική από κάποιους αυτοκράτορες. Καθώς υπήρξαν και αυτοκράτορες που αντέδρασαν όπως ο Ιουλιανός που ήθελε την επαναφορά του Παγανισμού σε έναν συνδυασμό Μιθραϊσμό, Ελληνικής και Ρωμαϊκή θρησκείας με μια Νεοπλατωνική προσέγγιση ερμηνείας. Ωστόσο ο Ιουλιανός θα πεθάνει σε μάχη εναντίον των Περσών αλλά ήταν αργά να αλλάξει το ρου της ιστορίας, καθώς οι Χριστιανοί το έτος που ο Ιουλιανός έγινε αυτοκράτορας, δηλαδή το 361μ.Χ. ήταν 36.000.000 πιστοί. Ξεπέρασαν έτσι το 50% του συνολικού πληθυσμού της αυτοκρατορίας, και ξεκίνησαν να υπάρχουν ισχυρές Χριστιανικές κοινότητες και εκτός των συνόρων της επικράτειας των Ρωμαίων.
Μέσα σε αυτούς λοιπόν τους Χριστιανούς από πιο παλιά μέχρι και την εποχή που ο Χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία, υπήρχε μεγάλο και σημαντικό ποσοστό Ελλήνων και Ελληνόφωνων, που όμως έγινε ένας προσωρινός διαχωρισμός καθώς ο αυτοκράτορας Ιουλιανός έκανε τον όρο Έλληνας συνώνυμο με τον Παγανιστή. Οπότε οι Έλληνες και αποδέχθηκαν τον Χριστιανισμό με το πέρασμα του χρόνου αλλά και σε περιπτώσεις με πίεση που δεν είχε στόχο μόνο τους Έλληνες παγανιστές αλλά όλες τις παγανιστικές λατρείες της αυτοκρατορίας ανεξαρτήτου εθνότητας. Επιπλέον απόδειξη ότι δεν υπήρχε καθολική και κάθετη διωγμοί του Παγανισμού στην αυτοκρατορία, είναι ότι αφενός υπήρχαν νέοι ναοί παγανιστών όπως στα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης και αφετέρου υπήρχαν παγανιστές σε σημαντικές θέσεις της πολιτικής εξουσίας (π.χ. ο Έπαρχος Ορέστης στην Αίγυπτο) και της ανώτερης εκπαίδευσης (π.χ. ο ρήτορας Λιβάνιος). Συνεπώς μέχρι και την εποχή του αυτοκράτορα Ιουστινιανού του Α, ο Χριστιανισμός ήταν η συντριπτική πλειοψηφία τόσο στον Ελλαδικό χώρο όσο και στην γενικότερη Βυζαντινή επικράτεια ακόμα και μετά την λεγόμενη ανακατάληψη από τον στρατηγό Βελισάριο του Βασιλείου των Βανδάλων και των Οστρογότθων και ενός τμήματος της Ιβηρικής Χερσονήσου στην Ισπανία, που άνηκε στο Βασίλειο των Βησιγότθων.
Συνεπώς η Βυζαντινή ταυτότητα, η οποία από την εποχή του Ιουστινιανού και του αυτοκράτορα Ηράκλειου μέχρι τον Βασίλειο Β τον Βουλγαροκτόνο, τον Αλέξιο τον Κομνηνό, τον Ιωάννη Βατάτζη και τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο είχε ουσιαστικά τα παρακάτω στοιχεία:
1) Ελληνική γλώσσα, (η επίσημη της αυτοκρατορίας από τον Ηράκλειο το 610μ.Χ. και μετά).
2) Ελληνική παιδεία και φιλοσοφία (Βιβλιοθήκη της Κωνσταντινούπολη, μεταφράσεις Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας σε μοναστήρια όπως Όμηρο, Πλάτωνα και Αριστοφάνη).
3) Ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός (από πριν το Μεγάλο Σχίσμα του 1054μ.Χ. ήδη από το 800μ.Χ. υπήρχε απόσταση και διαφορά με τους Δυτικούς Χριστιανούς, σε αυτό οφείλονταν η Εικονομαχία, ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός, η διεκδίκηση της Ρωμαϊκή κληρονομία και από τους Φράγκους και η πτώση των Αρχαιότερων Πατριαρχείων στους Άραβες, δηλαδή της Ιερουσαλήμ, της Αντιόχειας και της Αλεξάνδρειας).
4) Η Βυζαντινή επιστήμη που είχε ξεκάθαρες επιρροές από την Ελληνιστική επιστήμη και την ευρύτερη Ελληνική και Ρωμαϊκή επιστήμη (παραδείγματα είναι το Υγρό Πυρ, ο Βυζαντινός Αστρολάβος και το Πανδιδακτήριο της Κωνσταντινούπολης, που δεν είχε μάλιστα θεολογικό τμήμα, αλλά πολλά τμήματα επιστημών και φιλοσοφίας).
5) Η Ρωμαϊκή νομοθεσία και διοίκηση (ο Θεοδοσιανός και Ιουστινιάνιος Κώδικας, τα Θέματα και άλλα ακόμα δείχνουν την Ρωμαϊκή προσέγγιση στα ζητήματα των νόμων και της οργάνωσης του Κράτους.
6) Η Βυζαντινή γεωπολιτική που ήταν ένας συνδυασμός θα μπορούσε να πούμε Ελληνιστικής και Ρωμαϊκή προσέγγισης, με την διπλωματία, τον Θεματικό στρατό, τους μισθοφόρους, το ναυτικό, τον πολιτισμό και ότι δρούσαν ως αυτόνομος παράγοντας που πότε κοιτούσε πιο Ανατολικά πότε πιο Δυτικά με βάση τα Βυζαντινά συμφέροντα.
Συμπερασματικά η Ελληνική ταυτότητα ήταν ένα βασικό και σημαντικό στοιχείο της Βυζαντινής ταυτότητας που δεν την απορρόφησε το Ρωμαϊκό στοιχείο, αλλά αυτή επικράτησε προς το τέλος μιας και φαίνεται ξεκάθαρα από την εποχή των Κομνηνών και της αυτοκρατορίας της Νίκαιας (μετά την πτώση της Πόλης το 1204μ.Χ.), ότι είχαν Ελληνική συνείδηση και όχι μόνο Ρωμαϊκή. Και αυτό θα φανεί και αργότερα στην ιστορική πορεία της Ελληνικής ταυτότητας στην Τουρκοκρατία και με την Επανάσταση του 1821.
Βιβλιογραφία
1) Στα Χρόνια του Βυζαντίου, Ευστράτιος Θεοδοσίου & Μάνος Δανέζης, Εκδόσεις Δίαυλος (2010)
2) Υπήρξε ο Ιησούς; Η ιστορική διαφωνία για τον Ιησού από την Ναζαρέτ, Barth Ehrman, 2012
3) Η εξάπλωση του Χριστιανισμού, Stark Rodney, Εκδόσεις Άρτος Ζωής (2005)
4) Εθνικοί και Χριστιανοί σε μια εποχή αγωνίας όψεις της θρησκευτικής εμπειρίας από τον Μάρκο Αυρήλιο και Μέγα Κωνσταντίνο, E. R. Dodds , Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (1995)
5) Η Μικρή Ιστορία της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, Διονύσης Σταθακόπουλος, Εκδόσεις Πατάκης (2017)
6) Τι είναι το Βυζάντιο, Judith Herrin, Εκδόσεις Gutenberg (2020)
7) Γιατί το Βυζάντιο, Ελένη Γλυκατζή Αρβελέρ, Εκδόσεις Μεταίχμιο (2012)
8) Η αξία του Βυζαντίου, Averil Cameron, Εκδόσεις Μεταίχμιο (2017)
9) Ιστορία του Βυζαντινού Πολιτισμού, Sture Linner, Εκδόσεις Γκοβόστη (2019)
