Μεγάλη κουβέντα και χαμό έχει προκαλέσει η ταινία Καποδίστριας, με τους περισσότερους κριτικούς κινηματογράφου να τις βάζουν βάση έως και κάτω από την βάση, και το κοινό να πηγαίνει να την δει και σε έναν μέσο όρο να την θεωρεί από αξιόλογη ταινία έως ταινιάρα. Παρακάτω στο άρθρο θα δούμε την ταινία ως ταινία, το πρόσωπο του Καποδίστρια στην ιστορία και το μήνυμα της ταινίας που παραμένει επίκαιρο και πονάει όλες τις πλευρές για διαφορετικό όμως λόγο.
Η Ταινία και το μήνυμα της
Όποιος έχει δει ταινίες του Γιάννη Σμαραγδή, όπως ο Ελ Γκρέκο και ο Καζαντζάκης, ξέρει την αισθητική του, την σκηνοθεσία του και το γενικότερο μήνυμα που θέλει να δώσει. Είναι ένας από τους σπάνιους σκηνοθέτες που αφενός κάνει βιογραφικές και μόνο ταινίες και αφετέρου έχει ασχοληθεί στις ταινίες του με τον Καβάφη, τον Ελ Γκρέκο, τον Ιωάννη Βαρβάκη και τώρα τον Ιωάννη Καποδίστρια. Αρχικά από καθαρά προσέγγισης σινεμά, αν κάποιος δεν του αρέσει η βιογραφία ως είδος ταινίας ή οι ιστορικές ταινίες, προφανώς κατά πάσα πιθανότητα δεν θα του αρέσει ούτε ο Καποδίστριας. Αν δεν σου αρέσουν οι πολεμικές ταινίες, δεν θα σου αρέσει ας πούμε η Διάσωση του Στρατιώτη Ράιαν (1998). Αν δεν αρέσει η φανταστική λογοτεχνία δεν θα κάνει αίσθηση η τριλογία του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών (2001 – 2003). Τα παραδείγματα τα φέρνω σε τι είδος ανήκει μια ταινία και αν αρέσει σε κάποιον ή κάποια και όχι να συγκρίνω τις ταινίες του Σμαραγδή με τις τεράστιες ταινίες του εξωτερικού. Οπότε αν πάει κάποιος να δει οτιδήποτε ενώ εξ αρχής δεν του αρέσει και βγαίνει και το κάνει κριτική δεν έχει νόημα. Όπως εγώ δεν θα πάω να δω μια ταινία φαντασίας που εξ αρχής δεν μου αρέσει το θέμα ή το είδος της ταινίες, γιατί δεν θα έχει νόημα να γράφω σε διάφορα, το πόσο κακή και απαράδεκτη είναι η ταινία. Να σημειωθεί ότι η ταινία Ελ Γκρέκο (2007) είναι μια από τις πιο εμπορικές Ελληνικές ταινίες όλων των εποχών, με πάνω από 790.000 εισιτήρια με άλλες μετρήσεις να κάνουν ότι ξεπέρασε το 1.200.000 εισητήρια. Ενώ ο Καζαντζάκης (2017) έκοψε συνολικά πάνω από 250.000 εισιτήρια και ο Θεός Αγαπάει το Χαβιάρι (2012), ξεπέρασε συνολικά τα 320.000 εισητήρια.
Ποιος όμως είναι ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραδγής; Ο Σμαραγδής γεννήθηκε το 1946 στο Ηράκλειο της Κρήτης και είναι σκηνοθέτης, σεναριογράφος και συγγραφέας. Ήταν καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο όπου δίδαξε Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, ενώ υπήρξε και καθηγητής σε δραματικές και κινηματογραφικές σχολές, όπου δίδαξε σκηνοθεσία και σενάριο. Πέρα από τις ταινίες που αναφέραμε πιο πάνω, ο Σμαραγδής έχει σκηνοθετήσει την ταινία Καβάφης (1996), το Τραγούδι της επιστροφής (1983), το Καλή σου Νύχτα κυρ’ Αλέξανδρε (1981) που ήταν για τον Παπαδιαμάντη και την πρώτη του ταινία που ήταν το Κελί Μηδέν (1975). Τέλος το 2024 ψηφίστηκε μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών (European Academy of Sciences and Arts), δηλαδή έγινε Ευρωπαίος Ακαδημαϊκός.
Τέλος ο Σμαραγδής έχει σκηνοθετήσει αλλά και συμμετάσχει σε ντοκιμαντέρ και στην τηλεόραση. Όπως στην σειρά του ΣΚΑΙ Μεγάλοι Έλληνες (2009) στο επεισόδιο για τον Μέγα Αλέξανδρο.
Στην ταινία ο Καποδίστριας, ο Σμαραγδής δεν αλλάζει την βασική του προσέγγιση από την ταινία του, Καβάφης (1996). Δηλαδή ο πρωταγωνιστής ο ήρωας του, περνάει μια διαδρομή δύσκολη με εμπόδιο αλλά μένει πιστός στις αρχές του και στο Ελληνικό πνεύμα και φτάνει προς το φως κυριολεκτικά και μεταφορικά. Υπάρχει πάντα ένα μεταφυσικό πλαίσιο στις ταινίες του Σμαραγδή όπου το δείχνει με την δική του ρομαντική αισθητική και θέλει να δώσει ένα μήνυμα στον θεατή. Η σύνοψη της ταινίας είναι η εξής: Όταν η Ελλάδα αποκτά την ανεξαρτησία της, ο Καποδίστριας καλείται να αναλάβει ως πρώτος Κυβερνήτης του κράτους. Παρότι διαισθάνεται ότι θα δολοφονηθεί, αποδέχεται αγόγγυστα την μοίρα του και θυσιάζεται, υπηρετώντας με πίστη και αφοσίωση την πατρίδα του.
Το βασικό ερώτημα είναι ότι βλέπουμε αυτό στην ταινία; Ναι αυτό βλέπουμε, αλλά οι σκηνές είναι μικρές και τα γεγονότα προχωράνε γρήγορα, και για αυτό ίσως η ταινία αν έβγαινε 3 ώρες να ήταν και από τις πιο κορυφαίες όλων των εποχών. Όμως παρά ταύτα, δείχνει την πορεία του Καποδίστρια από όταν ξεκίνησε να είναι στην Ρωσία, το θαύμα που σώθηκε όταν ήταν 17 ετών, πως έγινε Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας, πως έσωσε την Γαλλία από τεμαχισμό, πως ένωσε την Ελβετία, τον έρωτα του με την Ροξάνδρα Στούρντζα, την σύγκρουση με τον Μέττερνιχ, το παρασκήνιο με την Φιλική Εταιρεία, τις σχέσεις του Καποδίστρια με τους Τσάρους, πως οργάνωσε τον Φιλελληνισμό και πως ήρθε στην Ελλάδα, τι έκανε και την δολοφονία του. Όπως καταλαβαίνει κανείς, είναι πολλά θέματα, και οι σκηνές αλλάζουν γρήγορα, όμως οι ηθοποιοί παίζουν εξαιρετικά, ειδικά ο πρωταγωνιστής Αντώνης Μυριαγκός αλλά και ο Ιρλανδός ηθοποιός Φίνμπαρ Λίντις στον ρόλο του Μέττερνιχ. Παίζουν αρκετοί Έλληνες και άλλοι έμπειροι ξένοι ηθοποιοί.
Πάμε τώρα στα μείον, η ταινία έχει πολύ γρήγορο ρυθμό, δεν προλαβαίνει γιατί θέλει να δείξει πολλά, ενώ με τους περισσότερους χαρακτήρες δεν προλαβαίνει κανείς να δεθεί και να τους καταλάβει καλύτερα. Έχει λίγες σκηνές δράσεις και για την επανάσταση μια σκηνή και μόνο, και εκεί φαίνονται λίγο τα σοβαρά προβλήματα της χρηματοδότησης. Τέλος στα αδύναμα σημεία, είναι ίσως η συντηρητική σκηνοθεσία και παραπάνω θρησκευτικότητα, η οποία όμως ανταποκρίνεται στο λαϊκό αίσθημα της εποχής. Από την άλλη στα συν της ταινίας είναι ο πρωταγωνιστής είναι εξαιρετικός, η μουσική, τα τοπία και τα κουστούμια. Οι “κακοί” της ταινίας και οι πιο απλοί ρολόι είναι αρκετά τίμιοι.
Το μήνυμα της ταινίας είναι ότι η διχόνοια σκοτώνει και όταν μπαίνουν τα προσωπικά συμφέροντα πάνω από το κοινό καλό ή συμφέρον, τα πράγματα οδεύουν σε καταστροφή. Ο Καποδίστριας ήξερε ότι θα δολοφονηθεί και προτίμησε την αφοσίωση στο έργο του, ανεξάρτητα από προσωπικό κόστος. Καθώς κυβερνούσε χωρίς μισθό και είχε δώσει όλη του την προσωπική περιουσία. Και δείχνει προς το τέλος ότι παρά ότι θα γίνει η δολοφονία του Καποδίστρια, όμως το όραμα και η παρακαταθήκη του Καποδίστρια, έμειναν και έχουν μείνει και σήμερα.
Το πρόσωπο του Καποδίστρια
Έχει σχέση η ταινία με τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα; Προφανώς ο Σμαραγδής αλλά και πάρα πολύ σκηνοθέτες Έλληνες και ξένοι, δίνουν μια συμπάθεια και εύνοια εξ αρχής στον εκάστοτε πρωταγωνιστή – κεντρικό ήρωα. Οπότε δεν πάει κανείς να δει μια ιστορική ταινία ή βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα, για να μάθει όλη την ιστορία ή να κάνει ιστορική έρευνα. Μπορεί να διαβάσει βιβλία ή να δει ντοκιμαντέρ. Όταν βγήκε η ταινία Μέγας Αλέξανδρος ή οι 300 δεν μαθαίνει κανείς ακριβώς τι έγινε στην εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου ή στην Μάχη των Θερμοπυλών. Άλλο αν είναι πολύ ωραίες ταινίες και έχουν δράση, πόλεμο και παρασκήνιο. Έχει σχέση με αληθινά γεγονότα, αλλά τα παρουσιάζει πιο απλά, σύντομα και με μια συμπάθεια προς τον Καποδίστρια. Αυτό δεν είναι λάθος, γιατί είναι ταινία, όχι ντοκιμαντέρ. Ο Καποδίστριας ήταν διπλωμάτης, γιατρός, πολιτικός, Υπουργός στην Επτάνησο Πολιτεία από το 1801 μέχρι το 1807, Υψηλός Διπλωμάτης μέχρι Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας από το 1809 μέχρι το 1823 και μετέπειτα ο πρώτος Κυβερνήτης του Νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους από το 1827 μέχρι το 1831.
Ο Καποδίστριας είναι μια σημαντική προσωπικότητα και της Ευρωπαϊκής ιστορίας. Αυτό γιατί αρχικά οργάνωσε τα 19 καντόνια της Ελβετίας σε ένα ενιαίο Ελβετικό Κράτος, με ένα σύνταγμα που. Αναβάθμισε την εξωτερική πολιτική της Ρωσίας και έσωσε την Γαλλία από τεμαχισμό στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815. Μάλιστα έβαλε τα θεμέλια για το Ομοσπονδιακό σύστημα της Γερμανίας ενώ σε κορυφαίο Συνέδριο που ήταν οι Μονάρχες της Ευρώπης, έκανε πρόταση να γίνει μια ισότιμη Ευρωπαϊκή συμμαχία που θα αντικαθιστούσε την Ιερά Συμμαχία. Όπως είχε τονίσει ο διπλωμάτης και πολιτικός Χένρι Κίσινγκερ ‘’Ο Καποδίστριας ήταν ένας φιλελεύθερος ιδεαλιστής που πίστευε στην αυτοδιάθεση των λαών και συνέβαλε στην ισορροπία που είχε η Ευρώπη μέχρι και τον 19ο αιώνα’’.
Ο ρόλος του Καποδίστρια στον Ελληνισμό ήταν καθοριστικός για την σύγχρονη Ελληνική ιστορία. Αρχικά από το 1801 μέχρι το 1807 ο Καποδίστριας είναι βασικός Υπουργός της Επτανήσου Πολιτείας. Η Επτάνησος Πολιτεία ήταν ένα Ελληνικό Κράτος που έγινε μετά από συμφωνία Ρώσων και Οθωμανών, ώστε να Επτάνησα να μην ξανά βρεθούν στην κυριαρχία της Γαλλίας του Ναπολέοντα. Εκεί στα Επτάνησα ο Καποδίστριας ίδρυσε τον Εθνικό Ιατρικό Σύλλογο, έλυσε ειρηνικά την εξέγερση της Λευκάδας ενώ οργάνωσε και την άμυνα του νησιού. Κατά το 1814 ο Καποδίστριας μαζί με τον Άνθιμο Γαζή ιδρύον την Φιλόμουσος Εταιρεία. Σκοπός της Εταιρείας ήταν η προώθηση του Φιλελληνισμού στην Ευρώπη. Από το 1815 μέχρι και το 1821 ο Καποδίστριας θα συγκρούεται διπλωματικά και πολιτικά με τον πανίσχυρο Αυστριακό Καγκελάριο Μέττερνιχ, για το ζήτημα της Ελλάδας και το μέλλον της Ευρώπης. Μάλιστα στο Συνέδριο του Laibach, ο Καποδίστριας θα σώσει την Ελληνική Επανάσταση από στρατιωτική επέμβαση της Ιεράς Συμμαχίας.
Από το 1822 μέχρι και το 1827 ο Καποδίστριας αφενός γίνεται ο ηγέτης του Φιλελληνισμού στην Ευρώπη και αφετέρου διαθέτει χρήματα, γιατρούς και όποια άλλη βοήθεια μπορεί για την Επανάσταση. Από το 1827 μέχρι και την δολοφονία του το 1831, διετέλεσε ως πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας. Περιληπτικά ο Καποδίστριας θα καταφέρει να διώξει τον Ιμπραήμ από την Πελοπόννησο και τους υπόλοιπους Οθωμανούς από την Στερεά Ελλάδα. Στην συνέχεια θα αξιοποιήσει πλήρως τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1828 – 1829. Μέσα στα χρόνια που κυβέρνησε, εξάλειψε την πειρατεία και τους ζωοκλέφτες, ίδρυσε την Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και την Γεωργική Σχολή. Δημιούργησε την Καποδιστριακή Τράπεζα και έκοψε νόμισμα, τον Φοίνικα. Η Ελλάδα αναγνωρίστηκε ανεξάρτητη με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, με εγγύηση της Βρετανίας, της Ρωσίας και της Γαλλίας και έτσι ο Καποδίστριας κατάφερε η Ελλάδα να μην πληρώσει κάποια αποζημίωση ή ετήσιο φόρο στους Οθωμανούς. Επιπρόσθετα ίδρυσε σχολεία, το ορφανοτροφείο της Αίγινας, κατέγραψε τα κτήρια, αποκατέστησε πρόσφυγες. Ενώ έδωσε μέχρι και δικά του χρήματα για να μπορέσει να αγοράσει πίσω όσους Έλληνες είχαν πουληθεί ως σκλάβοι από τους Οθωμανούς.
Τέλος κυβερνούσε χωρίς μισθό αυτός και το συμβούλιο του, και ανέστειλε το βουλευτήριο και το σύνταγμα, λόγο ότι δεν υπήρχαν καθόλου δομές για να λειτουργήσουν.
Βιβλιογραφία
1) Ελληνική Επανάσταση, Τόμος Α, Καργακος (2021)
2) Καποδίστριας – Μέττερνιχ, Γεώργιος Δ. Πουκαμισάς (2011)
3) Ιωάννης Καποδίστριας, Βιογραφία υπό Α. Μ. Επιστολαί, Μέρος Α, Εθνικό Ιστορικό Αρχείο, National Geographic (2013)
4) Καποδίστριας: Ο θεμελιωτής της Ανεξαρτησίας της Ελλάδος, Κρίστοφερ Μ. Γουντχάουζ, Εκδόσεις Μίνωας (2020)
5) Αυτοβιογραφία Ιωάννη Καποδίστρια Από το 1798 μέχρι το 1822, Εκδόσεις Γνώση (2020)
6) Ο Άγνωστος Ιωάννης Καποδίστριας, Γεώργιος Ι. Σκλάβουνος, Εκδόσεις Παπαζήση. (2011)
7) Ιωάννης Καποδίστριας ο Ηγέτης, ο Κυβερνήτης, ο Διπλωμάτης, ο Άνθρωπος, Κωνσταντίνος Κωνσταντάρας, Εκδόσεις Ήλεκτρον (2015)
8) Ο Ιωάννης Καποδίστριας και η Ελληνική Επανάσταση, Πέπονας & Εμμανουήλ, Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία, Εκδόσεις Γκοβόστη (2023)
