Εγκλήματα Πολέμου: το Υποβρύχιο HMS Torbay

του Χρίστου Δαγρέ,

To HMS Torbay ήταν βρετανικό υποβρύχιο κλάσης Τ, το οποίο καθελκύστηκε τον Απρίλιο του 1940 με εκτόπισμα 1222 τόνων, μήκος 85 μέτρα και εξοπλισμό επιφανείας του ένα πυροβόλο 4 ιντσών. Κατά το Β’ Παγκ. Πόλεμο έδρασε στην Ανατ. Μεσόγειο, κυρίως στο Αιγαίο όπου σημειώνει σειρά επιθέσεων σε διάφορα σκάφη και πλοία, εκ των οποίων αρκετά ελληνικά αλιευτικά και ιστιοπλοϊκά. Από στρατιωτικά πλοία, καταγράφεται η βύθιση ενός ιταλικού υποβρυχίου, 3 βοηθητικών ιταλικών περιπολικών και ενός γερμανικού βοηθητικού ανθυποβρυχιακού πολέμου. Επίσης, διάφορα εμπορικά και οπλιταγωγά, καθώς και άλλα μικρότερα.

Το υποβρύχιο, και ειδικότερα ο αμφιλεγόμενος κυβερνήτης του Anthony “Crap” Miers, εμπλέκονται σε 2 περιστατικά εγκλημάτων πολέμου στη θάλασσα μετά από επίθεση σε εχθρικά σκάφη. Τα περιστατικά καταγράφηκαν στις 4 και 9 Ιουλίου 1941, το πρώτο μεταξύ Άνδρου και Ευβοίας και το δεύτερο ανατολικά των Κυθήρων.

Το πρώτο περιστατικό αφορούσε τη βύθιση 2 εχθρικών σκαφών, μετά την οποία ο Miers διέταξε να ανοίξουν πύρ από τη γέφυρα με 2 πολυβόλα Lewis με αποτέλεσμα το θάνατο όλων των ναυαγών. Στο δεύτερο περιστατικό, το Torbay επιτέθηκε εναντίον μικρής ομάδας σκαφών βυθίζοντας το πρώτο ενώ το δεύτερο παραδόθηκε. Ο Miers διέταξε τον δεκανέα πεζοναύτη Bremmer να το ανατινάξει με εκρηκτικά, όπως και έκανε, επιστρέφοντας με 7 αιχμαλώτους. Ο Miers αρνήθηκε να τους κρατήσει στο υποβρύχιο, και τους πέταξε στη θάλασσα (ή, σύμφωνα με άλλη εκδοχή, τους ανέβασε σε φουσκωτό βαρκάκι). Κατόπιν ο Miers διέταξε 2 αξιωματικούς να πυροβολήσουν τους ναυαγούς (άλλους στο βαρκάκι και άλλους στη θάλασσα) αλλά αρνήθηκαν. Ο Miers επανέλαβε τη διαταγή σε ένα τρίτο μέλος του πληρώματος, απειλώντας τον ότι εάν δεν υπακούσει θα τον πυροβολήσει ο ίδιος.

Ο τρίτος αυτός ναυτικός υπάκουσε στις εντολές του Miers, σκοτώνοντας 2 και τραυματίζοντας 2 ακόμη ναυαγούς στο βαρκάκι και σκοτώνοντας 8 ακόμη στη θάλασσα, ενώ το υποβρύχιο διέγραφε κύκλους γύρω τους. Σύμφωνα με μία μαρτυρία κάποιοι εκ των ναυαγών ζητούσαν απεγνωσμένα να τους λυπηθεί επειδή ήταν Έλληνες, ωστόσο δεν γνωρίζουμε αν ήταν μεταξύ όσων τελικά εκτελέστηκαν. Κατόπιν το Torbay στράφηκε εναντίον των υπολοίπων σκαφών που επιχειρούσαν να διαφύγουν, ενώ οι επιζώντες ναυαγοί διασώθηκαν χρησιμοποιώντας τα σανίδια που επέπλεαν απ’το ναυάγιο. Ο Miers όχι μόνο δεν έκρυψε το περιστατικό αλλά το κατέγραψε στο ημερολόγιο του σκάφους.

Επίσημη αντίδραση υπήρξε μόνο όταν η αναφορά του Miers έφτασε στο γραφείο του ναυάρχου Horton στο Λονδίνο, o οποίος ενημέρωσε το Ναυαρχείο υπογραμμίζοντας την ανησυχία του ως εξής: “Εξ όσων γνωρίζω, ο εχθρός δεν συνηθίζει να πυροβολεί εναντίον του προσωπικού που βρίσκεται στο νερό ή σε λέμβους ακόμη και όταν ανήκουν σε μάχιμες μονάδες. Μετά το περιστατικό που ανανφέρεται στην αναφορά από το Torbay μπορεί να θεωρήσουν ότι νομιμοποιούνται να το κάνουν”. Το Ναυαρχείο, σε συνέχεια αυτής της επιστολής, επέπληξε τον Miers και έστειλε αυστηρές οδηγίες ώστε να μην επαναληφθούν τέτοιες πράξεις.

Πέραν της αυστηρής σύστασης, δεν αναφέρεται κάποια άλλη νομική ή πειθαρχική ενέργεια εναντίον του Miers. Αντιθέτως, τιμήθηκε με το μετάλλιο Εξαίρετης Υπηρεσία [Distinguished Service Order (DSO)] για τις περιπολίες του στο Αιγαίο, και, αργότερα και με τον Σταυρό της Βικτώριας [1] . Το 1942 χρίστηκε Ιππότης 2ης τάξεως (ΚΒΕ). Αποστρατεύτηκε με το βαθμό του Υποναυάρχου και πέθανε στο Λονδίνο το 1985.

Ο Αμερικάνος ιστορικός Alfred-Maurice de Zayas αναφέρει στο βιβλίο του “The Wehrmacht War Crimes Bureau, 1939–1945” ότι υπήρξε σειρά επεισοδίων στο Αιγαίο στα οποία εμπλέκονταν είτε σκάφη του Βασ. Ναυτικού είτε αεροπλάνα της RAF και τα οποία έβαλαν εναντίον άοπλων ναυαγών, Γερμανών και Ελλήνων. Ωστόσο, δεν υπάρχουν περισσότερες πληροφορίες σχετικά ούτε έγινε δυνατόν να επιβεβαιωθεί έαν όντως υπήρξαν Έλληνες μεταξύ των εκτελεσθέντων (αρκετά πιθανό από τις συνθήκες) και αν ναι, πόσοι και ποιοί ήταν αυτοί. Στο διαδίκτυο υπάρχουν 2 πανομοιότυπες κείμενα σε ιστοσελίδες καταδύσεων, οι οποίες αναφέρονται στο ναυάγιο του ιταλικού επιβατικού πλοίου Città di Tripoli που βυθίστηκε από το HMS Torbay κοντά στην Κέα και αποτελεί πόλο έλξης καταδυτών σήμερα. Στο περιθώριο του συμβάντος αυτού γίνεται αναφορά και στα δύο περιστατικά επίθεσης σε επιταγμένα ελληνικά σκάφη για τα οποία κατηγορήθηκε ο Miers για την εν ψυχρώ δολοφονία των ναυαγών, χωρίς άλλες λεπτομέρειες. Εντύπωση προκαλεί και το εξής: σε διπλωματική εργασία του τμήματος Μεσογειακών σπουδών (Παν. Αιγαίου) [2] ενώ υπάρχει αναλυτική περιγραφή της υπόθεσης SS Peleus, ελληνόκτητου φορτηγού που βυθίστηκε από γερμανικό υποβρύχιο και στη συνέχεια το πλήρωμα εκτέλεσε 37 Έλληνες ναυαγούς, τα επεισόδια του Torbay περιγράφονται απλώς με τη φράση “(Τ)έτοιου είδους περιστατικά στο Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο υπήρξαν αμφοτέρωθεν” που συνοδεύεται από επιγραμματική αναφορά στο Torbay και τον Miers σε μία σύντομη υποσημείωση. Τα 2 επεισόδια (ή πιθανόν και περισσότερα σύμφωνα με τον Zayas) εκτέλεσης άοπλων ναυαγών, πιθανόν και Ελλήνων, είναι σκοτεινά και απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση για τον αριθμό και ίσως και τα ονόματα των θυμάτων. Το γεγονός ότι προήλθαν από συμμαχικά χέρια δεν δικαιολογεί τη λήθη.

Κλείνοντας, επειδή οι καιροί είναι πονηροί και οι μεροληπτικές ματιές στην ιστορία (ένθεν κακείθεν) προσπαθούν να εργαλειοποιήσουν το βάρος των γεγονότων, θέλω να υπογραμμίσω ότι η οποία αναγνώριση εγκλημάτων πολέμου εις βάρος άοπλων Ελλήνων από τους Άγγλους δεν αποτελεί ισοφάριση ή κανονικοποίηση των αντίστοιχων εγκλημάτων από τους Γερμανούς (Ναζί ή Βέρμαχτ) και τους συμμάχους τους (Ιταλούς, Βούλγαρους ή Αλβανούς τσάμηδες). Το γεγονός ότι θηριωδίες μπορεί να συμβούν και από τις δύο πλευρές ούτε σημαίνει ότι έχουν παραπλήσια βαρύτητα στην εθνική μνήμη, ούτε ότι μπορούμε να τις προσπεράσουμε απλά ως “κάτι που συμβαίνει”. Τα εγκλήματα των κατακτητών – ειδικά τα ολοκαυτώματα χωριών και οι μαζικές εκτελέσεις – ήταν κτηνώδη και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να μπουν στη ζυγαριά με τα λίγα περιστατικά που αναφέραμε πιο πάνω. Ωστόσο, ακόμη και εάν ένας μόνο άοπλος Έλληνας ναυαγός να έχασε άδικα τη ζωή του από χέρια Άγγλων, οφείλουμε να μελετήσουμε και να καταγράψουμε το περιστατικό στη μνήμη του.

[1] Σύμφωνα με την ιστοσελίδα Corfu History [“Η επίθεση του H.M.S. TORBAY στο λιμάνι της Κέρκυρας στις 4 Μάρτη του 1942” του Γ. Ζούμπου, πρόσβαση στις 8 Δεκ 2023] ο Miers έλαβε το Σταυρό της Βικτώριας για την επιτυχή καταβύθιση δύο ιταλικών πλοίων εφοδιασμού στο κανάλι της Κέρκυρας, όπου είχε εισέλθει αναζητώντας νηοπομπή οπλιταγωγών την οποία είχε εντοπίσει νωρίτερα. Στο κείμενο δεν γίνεται καν νύξη για τα περιστατικά εκτέλεσης ναυαγών στο Αιγαίο.
[2] “Το Δίκαιο της Θάλασσας εν καιρώ πολέμου – Πρακτική και εμπειρία στο Μεσογειακό χώρο” του Ευάγγελου Καλογερόπουλου (Ιουν. 2009). Για την υπόθεση Peleus μετά τη λήξη του πολέμου οι υπεύθυνοι δικάστηκαν από το Στρατιωτικό Δικαστήριο εγκλημάτων πολέμου στο Αμβούργο. Ο υποπλοίαρχος Eck, ο γιατρός του πλοίου και ένας ακόμη αξιωματικός καταδικάστηκαν και τυφεκίστηκαν ενώ 2 ακόμη αξιωματικοί καταδικάστηκαν σε πολυετή φυλάκιση.