Η νήσος Ραμπ και άλλα Ιταλικά στρατόπεδα συγκέντρωσης κατά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο

γράφει ο Χρίστος Δαγρές,

Η συμμετοχή της Ιταλίας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (Β’ΠΠ) φαίνεται να εξαντλεί το ελληνικό ιστορικό ενδιαφέρον κυρίως σε όσα συνέβησαν πριν και κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου καταρχάς, και στη συνέχεια σε όσα γεγονότα συνδέθηκαν με τη συνθηκολόγηση της (τις γερμανικές αντεκδικήσεις, την απόβαση των Συμμάχων στον Ιταλικό νότο, την ελληνική μεραρχία στο Ρίμινι κ.α.). Λιγότερα είναι γνωστά για άλλα συναφή γεγονότα όπως τα ιταλικά εγκλήματα στην τριπλά κατεχόμενη Ελλάδα (Γερμανία, Ιταλία, Βουλγαρία) [1], για την καταπίεση ή τη βίαιη προσπάθεια εξιταλοποίησης των κατοίκων των Δωδεκανήσων.

Ένα ελάχιστα γνωστό γεγονός του Β’ΠΠ είναι ότι και οι Ιταλοί είχαν οργανώσει στρατόπεδα συγκέντρωσης (και εξόντωσης) ανεπιθυμήτων. Το κυριότερο στρατόπεδο ήταν το διαβόητο “Ραμπ” [Campo di concentramento per internati civili di Guerra]. Η οργάνωση του στρατοπέδου ανακοινώθηκε τον Ιούλιο του 1942 στη Λιουμπλιάνα από το διοικητή του ιταλικού στρατού κατοχής στη Γιουγκοσλαβία στρατηγό Mario Roatta. Στήθηκε στο χωριό Καμπόρ στο νησί Ραμπ (αναφέρεται ως Άρβων ή Αρβών στο λεξικό του Στέφανου Βυζάνιου [2]) το οποίο βρίσκεται πολύ κοντά στις υπό ιταλική κατοχή τότε Δαλματικές ακτές. To νησί παρά το σημαντικό ιταλόφωνο πληθυσμό (εξαιτίας της μακραίωνης ενετοκρατίας) είχε δοθεί στη Γιουγκοσλαβία το 1921 για να καταληφθεί από τον Ιταλικό στρατό κατά τον Β’ΠΠ. Διοικητής του διορίστηκε ο συνταγματάρχης Vincenzo Cuiuli, επικεφαλής φρουράς 2.200 αντρών.

Έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 15 κύρια στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Ιταλία ή σε ιταλοκρατούμενες περιοχές σε Κροατία και Μαυροβούνιο και αρκετά μικρότερα που λειτουργούσαν προσωρινά ως διαμετακομιστικά κέντρα κράτησης μέχρι τη μεταφορά των “εχθρών του καθεστώτος” σε κάποιο μεγαλύτερο. Κάποια από αυτά, όπως στο Μπολζάνο του Νοτ. Τυρόλο και στις ριζαποθήκες του San Sabba στην Τεργέστη (με 4-5 χιλιάδες νεκρούς), λειτουργούσαν υπό την επίβλεψη των Γερμανών Ναζί και χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για την προσωρινή κράτηση Εβραίων και πολιτικών κρατουμένων πριν μεταφερθούν σε άλλα στρατόπεδα εντός των ελεγχόμενων από τη Γερμανία χωρών. Στην πλειοψηφία τους όμως είχαν οργανωθεί με διαταγή του Μπ. Μουσολίνι, ελέγχονταν από τον Ιταλικό στρατό και είχαν στόχο τον εσωτερικό εκτοπισμό πολιτικών αντιπάλων και την εθνοκάθαρση των ιταλοκρατούμενων περιοχών από τους “ανεπιθύμητους” πληθυσμούς, κυρίως Σλάβους (Σλοβένους, Κροάτες και Σέρβους). Εκτός απ’το Ραμπ, άλλα σημαντικά στρατόπεδα βρίσκονταν στο Gonars (Φρίουλι, Ιταλία), στο νησί Mamula (Μαυροβούνιο), στο Molat (Κροατία) και αλλού.

Το στρατόπεδο συγκέντρωσης στο νησί Molat ήταν από τα πρώτα μεγάλα στρατόπεδα στις προσαρτημένες περιοχές. Δημιουργήθηκε τον Ιούνιο του 1942 για να κρατηθούν οι οικογένειες και οι συμπαθούντες των αντιστασιακών, συμπεριλαμβανομένων και ολόκληρων χωριών που θεωρήθηκε ότι συνεργάζονται με την Αντίσταση. Εκτός από την εξόντωση των κρατουμένων μέσω της πείνας, των καιρικών φαινομένων και των ασθενειών το Molat λειτούργησε και ως “δεξαμενή ομήρων”, τους οποίους εκτελούσε ο στρατός κατοχής ως αντίποινα για πράξεις σαμποτάζ και δολοφονίες στρατιωτών και συνεργατών των Ιταλών. Υπολογίζεται ότι πάνω από 10 χιλ. κρατούμενοι πέρασαν απ’το στρατόπεδο, εκ των οποίων περίπου 1.000 κατέληξαν ή εκτελέστηκαν.

Είναι αδύνατον να υπολογιστεί ο συνολικός αριθμός των ανθρώπων που πέρασαν απ’τα ιταλικά στρατόπεδα συγκέντρωσης εξαιτίας των αναξιόπιστων και ανεπαρκών ιταλικών αρχείων. Πάντως φαίνεται ότι τα μεγαλύτερα λειτουργούσαν με μέγιστο αριθμό κρατουμένων γύρω στις 10 χιλιάδες. Επίσης άγνωστος είναι και ο τελικός απολογισμός των νεκρών κρατουμένων. Η ετήσια θνησιμότητα του Ραμπ υπολογίστηκε στο 18% των κρατουμένων, ποσοστό εξαιρετικά υψηλό (συγκριτικά, η μέση ετήσια θνησιμότητα στο γερμανικό Μπούχενβαλντ ήταν 15%), το οποίο οφείλονταν σε εσκεμμένες αποφάσεις με σκοπό την εξόντωση κυρίως των Σλοβένων κρατουμένων. Το μνημείο που δημιουργήθηκε στο νεκροταφείο του Καμπόρ για τους κρατούμενους του στρατοπέδου περιέχει τα ονόματα 1.433 θυμάτων, ωστόσο είναι γνωστό ότι οι περισσότεροι τάφοι περιέχουν 2 και 3 σορούς. Η Επιτροπή διακρίβωσης των εγκλημάτων πολέμου που είχε συσταθεί απ’τους Συμμάχους ανεβάζει τον αριθμό των θυμάτων σε 4.641, τουλάχιστον. [3]

Το Ραμπ μάλλον ήταν το χειρότερο απ’τα ιταλικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ξεκίνησε ως χώρος εκτοπισμού και εθνοκάθαρσης Σλοβένων και Κροατών από τις περιοχές που είχε καταλάβει ο ιταλικός στρατός. Οι κρατούμενοι ζούσαν σε περισσότερες από 1.000 σκηνές, εκτεθειμένοι στα καιρικά φαινόμενα και τη λάσπη, σε ένα χώρο που φυλάσσονταν από αγκαθωτό συρματόπλεγμα και πύργους φύλαξης. Δεν υπήρχε ιατρική περίθαλψη, ενώ το νερό και το φαγητό ήταν λιγοστά και ανεπαρκή. Το χειμώνα δεν δίνονταν επιπλέον ρουχισμός και αυτός ήταν ο κυριότερος λόγος για τη δραματική αύξηση της θνησιμότητας τους μήνες αυτούς. Φαίνεται ότι ο μέγιστος αριθμός Σλάβων κρατουμένων πλησίαζε τις 11 χιλιάδες (μεταξύ αυτών ήταν περίπου 1.500 παιδιά και 2.000 γυναίκες). Από τον Ιούνιο του 1943, το στρατόπεδο δέχτηκε περισσότερους από 3,5 χιλιάδες Εβραίους της πρώην Γιουγκοσλαβίας, οι οποίοι κρατούνταν σε διπλανό, ανεξάρτητο χώρο κράτησης από τους Σλάβους.

Οι συνθήκες κράτησης στο νέο αυτό χώρο ήταν αισθητά καλύτερες από αυτές των Σλοβένων και Κροατών. Οι Γιουγκοσλάβοι Εβραίοι κρατούνταν σε πέτρινα ή ξύλινα οικήματα, με καλύτερες συνθήκες υγιεινής και αποχέτευσης, είχαν καλύτερη τροφή και ένδυση και είχαν πρόσβαση σε εφημερίδες και ραδιόφωνο [4]. Η απόφαση για τη διαφορετική αντιμετώπιση των Σλάβων και των Εβραίων ήταν ξεκάθαρα μια ενσυνείδητη πολιτική απόφαση που προέρχονταν από τα ανώτατα κλιμάκια του στρατού, και η οποία επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες. Είναι βέβαιο ότι ο εκτοπισμός των Σλάβων είχε γίνει με κύριο στόχο την εθνοκάθαρση, δηλαδή τη φυσική εξόντωση μέσω της συστηματικής καταπίεσης. Όπως περιέγραψε αργότερα ο Σλοβένος διπλωμάτης Anton Vratussa, επιζήσας του Ραμπ και μετέπειτα πρέσβης της Γιουγκοσλαβίας στον ΟΗΕ, “εμείς ήμασταν κρατούμενοι, ενώ εκείνοι προστατευόμενος πληθυσμός” [4].

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι αυτό ήταν μία έμμεση δήλωση των ιταλών στρατιωτικών ότι διαχώριζαν τη θέση τους από τη βιαιότητα των Ναζί απέναντι στους Εβραίους. Η συμμετοχή της Ιταλίας στους εκτοπισμούς των Εβραίων κατοίκων των ιταλοκρατούμενων περιοχών είχε σε μεγάλο βαθμό επιβληθεί απ’τους Γερμανούς, όπως δηλώνει έμμεσα το μνημόνιο για τη μεταχείριση των Εβραίων στο Ραμπ που εστάλη από το Αρχηγείο Στρατού: “Οι Εβραίοι …. έχουν το δικαίωμα προστασίας…, και το δικαίωμα στην ισότιμη μεταχείριση, αλλά για συγκεκριμένους, εξαιρετικούς πολιτικούς και ενδεχόμενους λόγους φαίνεται ότι είναι σκόπιμο να παραγκωνιστούν τα δικαιώματα [αυτά] …” . Είναι γεγονός ότι το ρατσιστικό μένος των Ιταλών στρέφονταν κυρίως εναντίον των Σλάβων, οι οποίοι παρουσίασαν οργανωμένη αντιστασιακή δράση εναντίον του ιταλικού στρατού κατοχής. Εξάλλου στη Μεγάλη Πορεία προς τη Ρώμη του Μουσολίνι είχαν συμμετάσχει και 230 Ιταλοί Εβραίοι φασίστες, ενώ γενικά ο εβραϊκός πληθυσμός συμμετείχε με δυσανάλογα υψηλό ποσοστό στο φασιστικό κόμμα, τουλάχιστον μέχρι το 1938 και την εφαρμογή των φυλετικών νόμων. [5]

O Z. Dizdar στο εκτενές άρθρο του για την Ιταλική κατοχή στην Κροατία συνοψίζει τη στάση των ιταλικών αρχών απέναντι στους Εβραίους κατοίκους και πρόσφυγες. Στο Κυβερνείο της Δαλματίας (με 3 επαρχίες: Ζαντάρ, Σπλιτ και Κόντορ) που συνέστησε ο Μουσολίνι στις 20 Μαίου 1941, ζούσαν περίπου 450 Εβραίοι, κυρίως στο Σπλιτ. Εξαιτίας της αισθητά καλύτερης συμπεριφοράς των Ιταλών σε σύγκριση με τις αρχές του “Ανεξάρτητου Κροατικού Κράτους” (ιδρύθηκε στις 10 Απρ 1941, μετά την κήρυξη πολέμου στο Βασίλειο της Γιουγκοσλαβίας από τον Άξονα στις 6 Απριλίου) γρήγορα η Δαλματία δέχτηκε μεγάλο αριθμό Εβραίων προσφύγων, εκ των οποίων οι περισσότεροι (περίπου 3 χιλιάδες) συγκεντρώθηκαν στο Σπλιτ. Οι τοπικές εβραϊκές κοινότητες τους βοήθησαν με προσωρινή διαμονή, ενώ οι ιταλικές αρχές τους έδωσαν άδεια παραμονής, κάρτες σίτισης και ένα μικρό οικονομικό επίδομα. Κάποιοι μπόρεσαν να μεταναστεύσουν στις ΗΠΑ ενώ σε περίπου 1.100 Εβραίους επιτράπηκε να μεταφερθούν στην Ιταλία υπό καθεστώς “ελεύθερου περιορισμού” και σε άλλους 750 σε οικισμούς στα δαλματικά νησιά Κorčula και Mljet. [6]

Το στρατόπεδο στο Ραμπ, όπως και τα περισσότερα ιταλικά, σταμάτησαν να δέχονται νέους κρατούμενους μετά την κατάρρευση του φασιστικού καθεστώτος τον Ιούλιο του 1943 και έκλεισαν μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας στις αρχές του Σεπτ. του 1943. Μετά την παράδοση της Ιταλίας, οι κρατούμενοι σε συνεργασία με αντιστασιακές ομάδες του νησιού αφόπλισαν τους Ιταλούς στρατιώτες και καραμπινιέρους στο Ραμπ και τη φρουρά στο γειτονικό νησί Cres και σχημάτισαν 4 τάγματα Σλοβένων και 1 τάγμα Εβραίων παρτιζάνων. [6] Εξαιτίας του κινδύνου ανακατάληψης της περιοχής από τους υποχωρούντες Γερμανούς οι περισσότεροι παρτιζάνοι και λοιποί κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στην ηπειρωτική χώρα. Πίσω έμειναν 204 Εβραίοι κρατούμενοι (ηλικιωμένοι, ανάπηροι και ασθενείς) που δεν μπορούσαν να διαφύγουν, οι οποίοι τελικά αιχμαλωτίστηκαν και μεταφέρθηκαν απ’τους Γερμανούς στο Άουσβιτς. Ο Ιταλός διοικητής του στρατοπέδου αυτοκτόνησε.

Είναι ενδεικτικό πάντως ότι μέχρι τέλους ο Μουσολίνι συνέχιζε την οργανωμένη εθνοκάθαρση των προσαρτημένων περιοχών. Το Μάρτιο του 1943 είχε ξεκινήσει η δημιουργεία του Στρατόπεδου συγκέντρωσης στο νησί Ugljan, το οποίο προορίζονταν για να γίνει ένα από τα μεγαλύτερα σε χωρητικότητα αλλά, ευτυχώς, παρέμεινε ημιτελές καθώς το πρόλαβαν οι εξελίξεις.

Επίλογος

Από τους 3 κύριους υπεύθυνους για τον Β’ΠΠ, η Ιταλία ήταν η χώρα της οποίας τα εγκλήματα προσέλκυσαν πολύ λιγότερη προσοχή και διεθνή κατακραυγή σε σύγκριση με τα εγκλήματα των Γερμανών και των Ιαπώνων. Ο φανφαρονισμός των κύριων πολιτικών προσώπων της εποχής σε συνδυασμό με τις στρατιωτικές μεγαλαυχίες και την υπεροψία καθιστούν το καθεστώς εύκολη λεία στο σαρκασμό, δεδομένων του ερασιτεχνισμού και της επιπολαιότητας που έδειξαν κατά τη λήψη και υλοποίηση των πολιτικο-στρατιωτικών αποφάσεων. Ο τότε πρέσβης της Ιταλίας στην Αθήνα Ε. Γκράτσι δεν φείδεται σκληρών και ειρωνικών χαρακτηρισμών στα απομνημονεύματα του για τα πρόσωπα που με αποφάσεις και παραλείψεις τους οδήγησαν, με παροιμιώδη επιπολαιότητα, στην εξευτελιστική ήττα του ελληνοϊταλικού πολέμου του ‘40-41 και την ταπεινωτική έκκληση στον Χίτλερ για βοήθεια.

Όλα τα παραπάνω σε συνδυασμό με τη σχετικά γρήγορη (και εξευτελιστική) συνθηκολόγηση της Ιταλίας το καλοκαίρι του 1943, την ταπείνωση του λαού από τους Συμμάχους [7] αλλά και τη μοχθηρή εκδίκηση των Γερμανών [8] δημιούργησαν μία παραπλανητική εικόνα “ηπιότητας λόγω ανικανότητας” για το Ιταλικό καθεστώς, η οποία επέτρεψε τη σιωπηλή “άφεση αμαρτιών” από τους Συμμάχους. Η έναρξη του “Ψυχρού Πολέμου” αμέσως μετά τον Β’ΠΠ, είχε σαν αποτέλεσμα να μην δικαστεί σχεδόν κανένας ύποπτος εγκλημάτων πολέμου σε Γιουγκοσλαβία, Ελλάδα και Ερυθραία ενώ όσοι λίγοι φυλακίστηκαν, τελικά απελευθερώθηκαν με παρέμβαση της Ιταλικής κυβέρνησης.

Όλα αυτά όμως δεν πρέπει συσκοτίζουν την πραγματικότητα. Ο στόχος της Ιταλικής κυβέρνησης ήταν να πραγματοποιήσει συστηματική εθνοκάθαρση και αλλοίωση της πολιτιστικής ταυτότητας και της ιστορικής μνήμης των περιοχών που κατείχε με βίαια μέσα. Η ύπαρξη στρατοπέδων εξόντωσης του σλάβικου πληθυσμού των προσαρτημένων περιοχών σε Σλοβενία/Δαλματία αποτελεί μία από τις πολλές ενέργειες που ελήφθησαν προς την κατεύθυνση αυτή. Το γεγονός ότι για δικούς τους λόγους έδειξαν ανεκτικότητα στους Εβραίους κρατούμενους, δεν αναιρεί την απάνθρωπη προσπάθεια εξόντωσης Σλοβένων και Κροατών με μεθόδους που δεν διέφεραν απ’την τουρκο-οθωμανική γενοκτονία των Χριστιανών της Μ. Ασίας στα διαβόητα “τάγματα εργασίας”. Είναι χρέος μας να διατηρήσουμε την ιστορική μνήμη των ιταλικών εγκλημάτων πολέμου.

Η εθνοκάθαρση είναι εθνοκάθαρση όσα λοφία με φτερά πετεινού και να της φορέσουν!

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Σημαντική κι εδώ η συνεισφορά της ιστοσελίδας Cognosco. Δείτε, για παράδειγμα, τα άρθρα “Η σφαγή του Δομένικου: Ένα έγκλημα των Ιταλών κατακτητών”, “Η Σφαγή στο Δομένικο Ελασσόνας το 1943 – Ο δοσίλογος πρόεδρος και τα βασανιστήρια του Ιερέα”, “Πώς ο Μουσολίνι έκανε σύμβολό του τη Ρόδο” και “Σφαγές και προπαγάνδα: Οι Ιταλικές απόπειρες αφελληνισμού της Δυτικής Μακεδονίας”.
[2] Ο Στέφανος Βυζάντιος ήταν Έλληνας γεωγράφος του 5ου αιώνα μ.Χ. Το σημαντικότερο σύγγραμα του ήταν το γεωγραφικό λεξικό υπό τον τίτλο “Εθνικά”, το οποίο διασώθηκε υπό τη μορφή επιτομής που συνέταξε κάποιος Ερμόλαος. Κυκλοφορούν δύο εκδόσεις των “Εθνικών”, απ’τις εκδ. Ηλιοδρόμιο και τις εκδ. Κάκτος (2 τόμοι: βιβλία Α-Ι & Κ-Ω).
[3] Πηγή: Zdravko Dizdar “Italian Policies towards Croatians in Occupied Territories during the Second Wolrd War”. Review of Croatian History, no.1.; pp 179-210 (2005).
[4] Πηγή: Thomas Fuller “Survivors of war camp lament Italy’s amnesia”. International Herrald Tribune (29 Oκτ. 2003).
[5] Πηγή: Tamir Bar-On “‘Islamofascism’: Four Competing Discourses on the Islamism-Fascism Comparison”. Fascism 7; pp 241-274 (2018).
[6] Χωρίς ωστόσο να απουσιάζουν οι αντιεβραϊκές ενέργειες, όπως η ενοχοποίηση των Εβραίων για την καταστροφή ενός μνημείου για τον ιταλικό στρατό στο Σπλιτ που οδήγησε στην καταστροφή της Συναγωγής και πολλών σπιτιών και καταστημάτων Εβραίων. Πηγή: Zdravko Dizdar “Italian Policies towards Croatians in Occupied Territories during the Second Wolrd War”. Review of Croatian History, no.1.; pp 179-210 (2005).
[7] Ενδεικτικό το βιβλίο του Κούρτσιο Μαλαπάρτε “το Δέρμα”, σε μετάφραση του Π. Σκόνδρα, εκδ. Μεταίχμιο (2017).
[8] Διαβάστε για παράδειγμα τη μοίρα της μεραρχίας Acqui στην Κεφαλονία στο “H σφαγή 9.600 Ιταλών στην Κεφαλονιά τον Σεπτέμβρη του 1943” και το “Κεφαλονιά: Η σφαγή της ιταλικής μεραρχίας Acqui από τους Γερμανούς”.