Παναγιώτης Κονδύλης, Είναι οι Δημοκρατίες Αναγκαία Ειρηνόφιλες; (Ἄρθρο τοῦ 1996)
Ἀποσπάσματα:
«Οι αρχαίες δημοκρατίες ποτέ δεν καυχήθηκαν για την ειρηνοφιλία τους προκειμένου να την παρουσιάσουν ως το διακριτικό τους γνώρισμα απέναντι στις ολιγαρχίες και στις τυραννίες. Μάλιστα ο Θουκυδίδης πίστευε ότι οι χειρότερες βιαιότητες του Πελοποννησιακού Πολέμου οφείλονταν στα ακαταλόγιστα πάθη της δημοκρατικής μάζας των Αθηνών. Η λατρεία της αρχαιότητας στην εποχή της γαλλικής Επανάστασης δεν αναφερόταν επίσης στις ειρηνόφιλες, παρά μάλλον στις πατριωτικές και αξιόμαχες δημοκρατίες, που τιμούσαν τις πολεμικές αρετές και δεν ορρωδούσαν μπροστά σε «δίκαιους» επιθετικούς πολέμους.
[…]
Μια ένδειξη του ειρηνόφιλου χαρακτήρα των δημοκρατιών θα ήταν λ.χ. η διαπίστωση ότι οι δημοκρατίες έτσι κι αλλιώς δεν στάθηκαν ποτέ ικανές να διεξαγάγουν πόλεμο με την ίδια συγκέντρωση δυνάμεων και την ίδιαν εμμονή όπως οι δικτατορίες, άρα ήδη η δομική τους ακαταλληλότητα προς διεξαγωγή πολέμου θα έπρεπε να τις προδιαθέσει ειρηνόφιλα, αφού κάθε πολεμική δραστηριότητα θα συνεπαγόταν γι’ αυτές μια δυσάρεστη εσωτερική μεταβολή. Όμως κάτι τέτοιο δεν μαρτυρείται ιστορικά. […] Αντίστροφα, κανείς δεν μπορεί να αποδώσει την πολεμική απροθυμία των Γάλλων το 1940 στο δημοκρατικό πολίτευμα καθ’ εαυτό, όπως έκαμε τότε η ναζιστική προπαγάνδα.
[…]
Μια δεύτερη ένδειξη για τον ειρηνόφιλο χαρακτήρα των δημοκρατιών, επειδή είναι δημοκρατίες, θα ήταν η διαπίστωση ότι στους πολέμους τους συμμαχούσαν πάντοτε με άλλες δημοκρατίες, επειδή αυτές ήσαν δημοκρατίες, και πολεμούσαν πάντοτε εναντίον δεσποτειών, επειδή αυτές ήσαν δεσποτείες. Αλλά μια τέτοια ερμηνεία είναι δυνατή μόνον αν πάρει κανείς στην ονομαστική της αξία την προπαγανδιστική ρητορική περί των αντικειμενικών σκοπών του εκάστοτε πολέμου. Μπορεί κανείς να ισχυρισθεί στα σοβαρά ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτέθηκαν εναντίον του Μεξικού (με την προσάρτηση του Τέξας) και κατόπιν εναντίον της Ισπανίας μόνο και μόνο επειδή οι χώρες αυτές ήσαν «δεσποτικές»; Συμμάχησαν η Αγγλία και η Γαλλία το 1914 με τη Ρωσσία επειδή αυτή ήταν τότε δημοκρατικότερη από τη Γερμανία -ή μήπως είχαν περισσότερο δίκιο οι Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες, οι οποίοι εκλογίκευσαν τη συμμετοχή τους στον πόλεμο επικαλούμενοι τον αγώνα κατά της ρωσσικής «δεσποτείας»; Η ανανέωση της συμμαχίας των Δυτικών Δημοκρατιών με τη Ρωσσία στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οφειλόταν άραγε στο γεγονός ότι εν έτει 1941 τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως του Στάλιν ήσαν άνθρωπινότερα από εκείνα του Χίτλερ; … Συμπέρασμα: τα γεωστρατηγικά και οικονομικά κριτήρια παραμένουν αποφασιστικά και όταν οι δημοκρατίες διεξάγουν πόλεμο.
Αν ευσταθεί το διπλό μας συμπέρασμα, τότε ο πόλεμος δεν αποκλείεται εκ των προτέρων σ’ έναν κόσμο αποτελούμενο από κυρίαρχες δημοκρατίες, αν κάποια ανάμεσα τους ασκεί πολιτική που μιά άλλη θα την αισθανόταν ως υπαρξιακή απειλή· ως προς το γεγονός μιας τέτοιας απειλής (όπως και για την έννοια του ζωτικού συμφέροντος) θα μπορούσε άλλωστε θαυμάσια να υπάρξει δημοκρατικότατη συναίνεση. Τέτοια συναίνεση υφίσταται π.χ. μέσα στις σύμμαχες (εντός του ΝΑΤΟ) και συνάμα εχθρικές δημοκρατίες Ελλάδα και Τουρκία.
[…]
Κανείς δεν θα αρνείται την αρχή ότι «οι δημοκρατίες δεν πολεμούν μεταξύ τους» – μόνο που θα προσθέτει ότι ο αντίπαλος δεν είναι «γνήσιος δημοκράτης».»
Σχόλιο
Γιάννης Ταχόπουλος – 15/02/2026
Ὑπάρχει μιὰ κάποια μαζικοδημοκρατικὴ ἀντίληψη, ποὺ ζητᾶ νὰ εἰρηνεύσουμε οἱ λαοί, νὰ πέσουμε ὅλοι μὲ τὰ μοῦτρα στὸ φαῒ καὶ νὰ ἀφήσουμε τὰ μίση καὶ τοὺς σκοτωμούς, ἀσχολούμενοι μὲ τὰ τοῦ οἴκου του ὁ καθένας. Καὶ ἀπὸ τὴν ἀντίληψη αὐτὴν προκύπτουν, σήμερα, ἐκλαϊκευμένες θεωρίες γιὰ τὴ δημοκρατία ὡς εἰρηνικὴ καὶ τὴν μὴ-δημοκρατία ὡς πολεμοχαρὴ κι ἐπεκτατική. Τέτοια ἀντίληψη ἔχει πρακτικὸ νόημα μόνο ὅταν στὴ δημοκρατία εἶναι ἐξασφαλισμένα τὰ μέσα γιὰ τὴν ἀπόκτηση τοῦ «φαγητοῦ», ὅταν δὲν ὑπάρχουν δηλαδὴ ἀνταγωνιστὲς ποὺ θὰ χαλάσουν τὸ πάρτυ τῶν 60’s (δημοκρατία καὶ ἡδονισμός). Ὡστόσο, ἱστορικά, οἱ ΗΠΑ, ἡ Ἀγγλία καὶ ἡ ρωμαϊκὴ δημοκρατία (res publica) ἐπεκτάθηκαν μὲ πολλὴ βία καὶ ἀπανθρωπιὰ ὡς δημοκρατίες καὶ ὄχι ὡς δικτατορικά, αὐταρχικὰ ἢ κολλεκτιβιστικὰ καθεστῶτα.
Τὰ δικτατορικά, φασιστικά, αὐταρχικὰ καθεστῶτα, ἡ «Δεξιά», δὲν εἶναι ὅλα ἐπεκτατικά, ἀλλὰ χωρίζονται σὲ δύο κατηγορίες. Θὰ μποροῦσαμε, ἀρχετυπικά, νὰ μιλήσουμε γιὰ τὴν κατηγορία «Σπάρτη» καὶ γιὰ την κατηγορία «Γ’ Ράιχ». Ἡ ὀλιγαρχικὴ Σπάρτη, ἀφοῦ κατέκτησε τὴ Μεσσηνία καὶ τοὺς Εἴλωτες, δὲν ἀποπειράθηκε νὰ ἐπεκταθεῖ, ὅπως μὲ πρόγραμμα, μεθοδικότητα καὶ συνέπεια ἐπεδίωξε ἡ δημοκρατικὴ Ἀθήνα. Καί, ὄταν τὸ ἀποφάσισε, ἀφενὸς κατέρρευσε ὑπὸ τὸ βάρος τῆς ἀδυναμίας της νὰ κυριαρχεῖ μὲ φρουρὲς παντοῦ, ἀφετέρου ἡ παραπάνω ἀπόφασή της δὲν ἦταν προγραμματισμένη, δηλαδὴ ἐλήφθη στὰ πλαίσια τῆς γενίκευσης μιᾶς τοπικῆς σύρραξης ἡ ὁποία ἔλαβε πανελλήνιες διαστάσεις. Ἀντίθετα, στόχος τοῦ Γ’ Ράιχ, τῆς Ἰαπωνίας, τῆς Ἰταλίας ἦταν ἡ παγκόσμια κυριαρχία, «σήμερα ἡ Εὐρώπη, αὔριο ὁ κόσμος».
Ἐπιπλέον, φασιστικὰ καὶ παραδοσιοκρατικὰ καθεστῶτα χωρίζονται ὡς πρὸς τὴν ἐπεκτατικότητά τους στὰ μεγάλα καὶ ἰσχυρὰ καὶ στὰ μικρὰ καὶ συντηρητικὰ ἔθνη. Γιὰ παράδειγμα, σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν Ἰταλία, ἡ ἑλληνικὴ Δεξιά, ἀρνήθηκε μὲ τὸν α ἢ β λόγο τὴν ἐπέκταση στὴ Μικρὰ Ἀσία, ὁ Μεταξᾶς ἀργότερα ἦταν φιλοκεμαλικὸς καὶ δὲν καλλιέργησε καμμία προσδοκία ἢ προετοιμασία μακροπρόθεσμης ἐκδίκησης γιὰ τὸ 1922 (ὅ,τι ἔκανε ἡ δημοκρατικὴ Τουρκία μετὰ τὸ 1942), ὅπως θὰ περίμενε καθένας ἐθνικιστής. Ἀκόμη καὶ ἡ πολὺ φιλικὴ στάση του πρὸς τοὺς Ἑλληνοεβραίους (ἔστω, γιὰ πολιτικοὺς λόγους ἀντιπαράθεσης στὸν βενιζελικὸ καὶ προσφυγικὸ ἀντισημιτισμό) καθιστᾶ ἀβάσιμη τὴν ἀριστερὴ καὶ δημοκρατικὴ ἄποψη ὅτι οἱ φασίστες εἶναι σὲ κάθε περίπτωση ἀντισημίτες. (Τὸ ἄλλο, ὅτι δὲν ἦταν φασίστας, ὥστε νὰ ἐξηγηθεῖ ὁ φιλοεβραϊσμός του, εἶναι μᾶλλον σόφισμα.) Τέλος, ἡ δικτατορία τῆς 21ης Ἀπριλίου ἀφόπλισε τὴν Κύπρο ἀποσύροντας τὸν ἑλληνικὸ στρατὸ ἀπὸ ἐκεῖ, μὲ διάφορες προφάσεις, καὶ στελέχη της πίστευαν στὴν ἑλληνοτουρκικὴ φιλία, πράγμα τελείως ἀντι-ἐπεκτατικὸ καὶ ἀντι-ἐθνικιστικό. Αὐτὰ δὲν ἔγιναν ἐπειδὴ ἡ ἑλληνικὴ «Δεξιά» εἶναι καλή, ἀλλὰ ἐπειδὴ ἡ Ἑλλάδα εἶναι μικρότατο καὶ ἀνήμπορο ἔθνος μετὰ τὸ 1922, καὶ ἔχει ἐσωτερικεύσει τὴν ἀνημποριά της ὣς καὶ τὸν τελευταῖο ἐθνοπατριώτη.
Ἀντίθετα: Ἔθνη μεγάλα ἢ φανταγμένα καὶ νέα, ποὺ νιώθουν ὅτι μποροῦν νὰ ἁπλώσουν τὰ πόδια τους πέρα ἀπὸ τὸ σεντόνι τους, σὲ αὐτά, μόνο σὲ αὐτά, ἡ ἀκροδεξιὰ εἶναι ἐπιθετικὴ-μιλιταριστική, καὶ τὰ δικά τους ἀκροδεξιὰ καθεστῶτα εἶναι ἐπιθετικά (κατηγορία «Γ’ Ράιχ»). Διαφορετικά, ἐπεκτείνονται χαρούμενα, μὲ χαμόγελο καὶ δημοκρατικά. Ἄλλο ἂν τώρα ἡ δημοκρατικὴ «Εὐρώπη» ἱκετεύει τοὺς ἀντιδημοκράτες Ἀσιάτες γιὰ σύνεση, δημοκρατία καὶ ἀνθρωπιά, ἐπειδὴ τὴν ἁλώνουν οἰκονομικὰ καὶ ἄλλως.
Τὸ ἄρθρο τοῦ Κονδύλη διατηρεῖ ἀκόμη τὴν ἀξία του, εἰδικὰ ἐνόψει τοῦ φημολογούμενου ἐκδημοκρατισμοῦ τοῦ Ἰράν. Τὸ ὁποῖο γινόμενο δημοκρατία ἢ συνταγματικὴ μοναρχία οὔτε περισσότερο φιλειρηνικὸ θὰ γίνει (ἂν μὲ τὸν ὅρο φιλειρηνικὸς ἐννοεῖται καὶ κάτι ἄλλο ἐκτὸς ἀπὸ τὸ ὄτι δὲν θὰ ἐναντιώνεται πλέον στὸ Ἰσραὴλ καὶ τὶς ΗΠΑ) οὔτε περισσότερο ἀντιτουρκικό. Οἱ σχέσεις Τουρκίας-Περσίας δὲν ἐπιδέχονται παρόμοιες παραμορφωτικὲς ἁπλουστεύσεις Ἐχθρας-Φιλίας, καθὼς οἱ ἰσλαμιστὲς Ἰρανοὶ καὶ ἡ Τουρκία ἔχουν πολλάκις ἀντιπαρατεθεῖ (Συρία, Ὑεμένη, Ἰράκ) ἀλλὰ και ἔχουν συμφωνήσει (γιὰ τὴν Αἴγυπτο, καταστολὴ Ἀδελφῶν Μουσουλμάνων), καί, γενικότερα, δὲν μποροῦν νὰ ταξινομηθοῦν τελειωτικὰ σὲ μιὰ κατάσταση (π.χ. ἐχθρότητας) ποὺ τώρα θὰ ἀντιστραφεῖ πλήρως, οὕτως ὥστε νὰ ἐλπίζεται ὅτι ἡ μελλοντικὴ ἰρανικὴ δημοκρατία/συνταγματικὴ μοναρχία θὰ εἶναι ἐγγενῶς ἢ περισσότερο ἀντιτουρκική. Τέτοιες ἁπλοϊκὲς σχηματοποιήσεις εἶναι ἀναντίστοιχες τοῦ ἱστορικοῦ βάθους, τῆς αὐτοσυνειδησίας καὶ τῶν στοχαστικῶν προσαρμογῶν αὐτοκρατοριῶν ὅπως ἡ ὀθωμανικὴ καὶ ἡ περσική (καὶ ἡ βυζαντινή -ἐὰν ἡ Ἑλλάδα μποροῦσε νὰ μάθει κάτι ἀπὸ τὴ Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία, γιὰ νὰ γελάσουμε λιγάκι) καὶ εἶναι κατάλληλες ὡς εὐσεβεῖς πόθοι γιὰ μικρὰ ἔθνη σὲ στιγμὲς ἀποσάθρωσης ποὺ πνιγόμενα πιάνονται ἀπὸ τὰ μαλλιά τους καὶ περιμένουν τρίτους νὰ τοὺς σώσουν.
Υ.Γ. Προφανῶς, γιὰ ἀποφυγὴ παρεξηγήσεων, αὐτὰ δὲν σημαίνουν ὅτι εἶναι πιὸ εὐχάριστο νὰ ζεῖς σὲ ἕνα μὴ ἐπεκτατικὸ μὴ-δημοκρατικὸ κράτος ἀπὸ ὅ,τι σὲ ἕνα δημοκρατικό.
